Vlotte roman over een explosieve en schurende scharniertijd
De naam Erich Kästner (1899-1974) doet wellicht geen belletje rinkelen bij de doorsnee Vlaamse lezer. Oudere lezers die ooit jong waren, hebben misschien wel eens gehoord van zijn kinder- en jeugdboeken, zoals “Emiel en de detectives” (1929), of “Dubbele Lotje” (1949). Kästner was een Duitse schrijver, dichter en cabaretier. Deze roman voor volwassenen werd eerst gepubliceerd met als expliciete titel “Fabian, het verhaal van een moralist” en kwam uit in het jaar 1931. Hoewel de uitgeverij het al eerst gecensureerd had, kwam dit boek enkele jaren later door de Nazi’s nog op de brandstapel terecht. Zij vonden ook die editie “obsceen, decadent en getuigen van een gedegenereerde geest.”
Ik stootte op de roman via een lijst met verboden boeken. Een Duitse
vriendin vertelde me bovendien dat ze hem tijdens haar schooltijd had gelezen.
Mijn nieuwsgierigheid was gewekt. Pas in 2013 werd dit boek in de originele
versie in Duitsland uitgegeven onder de titel “Der Gang vor die Hunde”! Het
jaar erop kwam deze vertaling uit door Maaike Bijnsdorp en Lucie Schaap. Ook is
er een nawoord in opgenomen door de oorspronkelijke uitgeverij zowel als de
auteur zelf. Het tweede is interessant, het eerste meer voer voor echte
literatuurhistorici en – analytici.
De Nederlandse titel is niet slecht gevonden: tussen de
grote beurscrash van 1928 en het aan de macht komen van de nazi’s in 1933 ging
de Duitse maatschappij naar de haaien, door een aantal haaien van mannen die er
aan de macht kwamen en waarmee de hele wereld het te lang moest stellen. De
vraag drong zich op of deze roman me ook iets kon vertellen over onze huidige
scharniertijd.
Het boek geeft zowel een beeld weer van het Berlijnse
nachtleven van de jaren ’20, als van het opgehitste gepolariseerde begin van de
jaren ’30, waarin een fascistisch bruinhemd het op straat opneemt tegen een
communistische arbeider.
Het leven van hoofdpersonage Jakob Fabian – ja, Fabian is
zijn achternaam – is een type dat je niet snel zal tegenkomen. Hij heeft
gestudeerd en in het begin van het verhaal werkt hij als tekstschrijver op een
reclamebureau. Hij is niet op zijn mond gevallen en durft veel uithalen. Hij
uit zich vooral met behulp van cynische humor over zijn job, zijn omgeving en
de politiek van dat moment. Omdat hij niet veel inzet toont op dat werk van hem
en steeds onverschillig lijkt te zijn, wordt hij ontslagen.
Daarna belandt hij in het Berlijnse uitgaansleven samen met
zijn vriend Labude. Het is zijn vriend die hem meesleurt naar decadente
feestjes en samen trekken ze doelloos door de rauwe brute kant van Berlijn. Enkele
seksorgieën passeren de revue die in detail beschreven worden… Op café leest Fabian, die nog wel de
actualiteit volgt, de rondslingerende kranten, en zo blijf je als lezer toch
ietwat op de hoogte van dit snel veranderende en explosieve tijdsgewricht in
het Duitsland van toen.
Oorspronkelijk wilde Kästner zijn landgenoten een lesje in
moraal leren, zie ook die eerste titel. Of dat echt gelukt is, valt te
betwijfelen want bij veel Duitsers viel dit boek vlak na wat ze zelf hadden
meegemaakt veel te rauw. De conclusies die Fabian trekt, die meer aan de
linkerzijde van het politieke spectrum zit - en dus ook de auteur – hebben de
nazi’s het boek in het vuur doen gooien. Fabian’s wereld is keihard en hoop
draagt hij al zeker niet mee, of het beetje dat bij hem af en toe opflakkert,
wordt al snel weer geblust. Eerst zit de armoede van die tijd vooral bij de
mensen rondom hem, na het verliezen van zijn werk ervaart hij die zelf ook. Hij
zou hulp kunnen vragen, maar dat doet hij categoriek niet. Het is niet anders
dat hij niet gered kan worden aan het einde van het boek. Dat is ook de enige
logica van dit verhaal.
Ondanks de zwaarte van het onderwerp leest de roman
verrassend vlot. Kästners cynische humor, zijn scherpe observaties en zijn vloeiende pen houden het verhaal voortdurend in beweging en maken dit tot een
ontluisterend tijdbeeld.
Titel: Naar de haaien
Auteur: Erich Kästner
Vertaler: Maaike Bijnsdorf en Lucie Schaap
Uitgever: Lebowski
Jaar: 2014
