Onvertaalbaar. Een ode aan meertaligheid - Lisette Ma Neza

Gelaagd kleinood over de waarde van meertaligheid

Lisette Ma Neza had mijn hart al gestolen met haar prachtige stem waarmee ze zingt en in de eerste plaats krachtige slam poetry brengt. Haar performances zijn zowel ontroerend als hartverwarmend. Op haar 15de bracht ze al haar poëziedebuut uit. In maart dit jaar was er dan haar eerste boek: een persoonlijk filosofisch essay in de serie Karakters bij Academia Press. Het boekje draait in feite om de vraag wat het betekent om in meerdere talen tegelijk te leven, en in geen van die talen helemaal thuis te zijn. 

Zelf is Ma Neza opgegroeid in een mengeling van Kinyarwanda en Frans via haar Rwandese ouders die gevlucht waren naar Nederland, en ging ze naar school in het Nederlands, waar ze ook Engels leerde. Ze studeerde in Brussel en bleef er plakken, zo kreeg ze er ook nog een Vlaams accent en Vlaamse woorden bij. Ze probeert zichzelf ook te bekwamen in het Portugees.

Beginnen doet ze met het korte verhaal ‘Moddertaal’ waarin ze verslag doet van haar bezoek in 2025 aan haar grootmoeder in Rwanda. Die laatste vertelt haar hoe ze de Igishanga moet oversteken om veilig in de hoofdstad Kigali te raken, een drassig gebied waarin een zandpad is aangelegd om doorheen te kunnen wandelen. Lisette kan het woord niet vertalen. Zo komt ze wel op het woord 'moddertaal’, een taal die transfereert van de ene naar de andere, afhankelijk van in welke context en situatie je die taal hebt geleerd, en waardoor je in bepaalde contexten de voorkeur geeft aan de taal die je daarvoor altijd het meest gebruikt hebt. ‘Saudade’, een bekend Portugees woord, voel je volgens haar als je heimwee hebt naar een persoon en die al mist, ook als je er nog samen mee bent.

De woorden waar Lisette over mijmert, en welke betekenissen ze eraan geeft, en ook hoe ze zelf nieuwe woorden maakt, zijn een ware gift voor de taalliefhebber onder ons. Haar observaties zijn to the point, en haar pleidooi om in Brussel de vele talen die er broeien en bloeien onder de vele schoolklassen en bevolking in het algemeen niet verloren te laten gaan door de focus te leggen op het verwerven van de Nederlandse of Franse taal, getuigt van een gloedvol engagement. Dat beperkt eerder de kansen van een persoon door hen niet talig genoeg te maken dan hen te helpen.

Het verhaal van Nour, een Libisch meisje dat Ma Neza ontmoet in het kader van een theaterproject in Antwerpen, is wel het ontroerendste: tijdens een rollenspel kan Noor met Lisette spreken omdat ze dan Olifant en Duif zijn. Maar nadien klapt Nour dicht, en praat ze niet meer met haar net zoals in het geval van al haar andere juffen. Lisette probeert te weten te komen waarom. Blijkt dat Nour gepest is geweest op school en dat ze geen enkele steun heeft gevonden in haar juffen die dit wel hadden moeten geven. Thuis was voor haar nog de enige veilige haven om te praten. De juffen ontbrak het aan talent in het luisteren. Nochtans kon Lisette met Nour werken en communiceren door middel van ogen, handen, gebaren, en dat is toch óók taal, hetzij niet-verbale taal.

Lisette laat doorheen dit briljante kleinood blijken wat de waarde is van meertaligheid en heeft oog voor de vele nuances van woorden die dikwijls onvertaalbaar zijn, en waardoor talen op hun grenzen botsen. Er zijn ook gedichten in opgenomen, waaruit haar relatie met “haar talen” blijkt.

Met dit vers eindigt dit prachtige poëtisch-filosofische essay:

‘Mijn moedertaal is vertalen
Tellen in het Kiswahili
Wenen in het Kinyarwanda
De liefde bedrijven in het Engels.
Schelden in het Frans.
Dansen in het Portugees
En dichten
in het Nederlands’ 

 

Titel: Onvertaalbaar. Een ode aan meertaligheid
Auteur: Lisette Ma Neza
Uitgever: Academia Press
Jaar: 2026

Naar de haaien - Erich Kästner

Vlotte roman over een explosieve en schurende scharniertijd

De naam Erich Kästner (1899-1974) doet wellicht geen belletje rinkelen bij de doorsnee Vlaamse lezer. Oudere lezers die ooit jong waren, hebben misschien wel eens gehoord van zijn kinder- en jeugdboeken, zoals “Emiel en de detectives” (1929), of “Dubbele Lotje” (1949). Kästner was een Duitse schrijver, dichter en cabaretier. Deze roman voor volwassenen werd eerst gepubliceerd met als expliciete titel “Fabian, het verhaal van een moralist” en kwam uit in het jaar 1931. Hoewel de uitgeverij het al eerst gecensureerd had, kwam dit boek enkele jaren later door de Nazi’s nog op de brandstapel terecht. Zij vonden ook die editie “obsceen, decadent en getuigen van een gedegenereerde geest.” 

Ik stootte op de roman via een lijst met verboden boeken. Een Duitse vriendin vertelde me bovendien dat ze hem tijdens haar schooltijd had gelezen. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt. Pas in 2013 werd dit boek in de originele versie in Duitsland uitgegeven onder de titel “Der Gang vor die Hunde”! Het jaar erop kwam deze vertaling uit door Maaike Bijnsdorp en Lucie Schaap. Ook is er een nawoord in opgenomen door de oorspronkelijke uitgeverij zowel als de auteur zelf. Het tweede is interessant, het eerste meer voer voor echte literatuurhistorici en – analytici.  

De Nederlandse titel is niet slecht gevonden: tussen de grote beurscrash van 1928 en het aan de macht komen van de nazi’s in 1933 ging de Duitse maatschappij naar de haaien, door een aantal haaien van mannen die er aan de macht kwamen en waarmee de hele wereld het te lang moest stellen. De vraag drong zich op of deze roman me ook iets kon vertellen over onze huidige scharniertijd.

Het boek geeft zowel een beeld weer van het Berlijnse nachtleven van de jaren ’20, als van het opgehitste gepolariseerde begin van de jaren ’30, waarin een fascistisch bruinhemd het op straat opneemt tegen een communistische arbeider.

Het leven van hoofdpersonage Jakob Fabian – ja, Fabian is zijn achternaam – is een type dat je niet snel zal tegenkomen. Hij heeft gestudeerd en in het begin van het verhaal werkt hij als tekstschrijver op een reclamebureau. Hij is niet op zijn mond gevallen en durft veel uithalen. Hij uit zich vooral met behulp van cynische humor over zijn job, zijn omgeving en de politiek van dat moment. Omdat hij niet veel inzet toont op dat werk van hem en steeds onverschillig lijkt te zijn, wordt hij ontslagen.

Daarna belandt hij in het Berlijnse uitgaansleven samen met zijn vriend Labude. Het is zijn vriend die hem meesleurt naar decadente feestjes en samen trekken ze doelloos door de rauwe brute kant van Berlijn. Enkele seksorgieën passeren de revue die in detail beschreven worden…  Op café leest Fabian, die nog wel de actualiteit volgt, de rondslingerende kranten, en zo blijf je als lezer toch ietwat op de hoogte van dit snel veranderende en explosieve tijdsgewricht in het Duitsland van toen.

Oorspronkelijk wilde Kästner zijn landgenoten een lesje in moraal leren, zie ook die eerste titel. Of dat echt gelukt is, valt te betwijfelen want bij veel Duitsers viel dit boek vlak na wat ze zelf hadden meegemaakt veel te rauw. De conclusies die Fabian trekt, die meer aan de linkerzijde van het politieke spectrum zit - en dus ook de auteur – hebben de nazi’s het boek in het vuur doen gooien. Fabian’s wereld is keihard en hoop draagt hij al zeker niet mee, of het beetje dat bij hem af en toe opflakkert, wordt al snel weer geblust. Eerst zit de armoede van die tijd vooral bij de mensen rondom hem, na het verliezen van zijn werk ervaart hij die zelf ook. Hij zou hulp kunnen vragen, maar dat doet hij categoriek niet. Het is niet anders dat hij niet gered kan worden aan het einde van het boek. Dat is ook de enige logica van dit verhaal.

Ondanks de zwaarte van het onderwerp leest de roman verrassend vlot. Kästners cynische humor, zijn scherpe observaties en zijn vloeiende pen houden het verhaal voortdurend in beweging en maken dit tot een ontluisterend tijdbeeld. 

Titel: Naar de haaien
Auteur: Erich Kästner
Vertalers: Maaike Bijnsdorf en Lucie Schaap
Uitgever: Lebowski
Jaar: 2014