Vlotte roman over een explosieve en schurende scharniertijd
De naam Erich Kästner (1899-1974) doet misschien geen
belletje rinkelen bij de doorsnee Vlaamse lezer. Oudere lezers die ooit jong
waren, hebben misschien wel eens gehoord van zijn kinder- en jeugdboeken, zoals
“Emiel en de detectives” (1929), of “Dubbele Lotje” (1949) waarop ooit nog een Amerikaanse film was gebaseerd onder de titel “The Parent
Trap”. Zijn jeugdverhalen waren bestsellers in zijn tijd.
Kästner was een Duitse schrijver, dichter en cabaretier. Deze
roman voor volwassenen werd eerst gepubliceerd met als expliciete titel “Fabian,
het verhaal van een moralist” en kwam uit in het jaar 1931. Hoewel de
uitgeverij het al eerst gecensureerd had, kwam dit boek enkele jaren later door
de Nazi’s nog op de brandstapel terecht. Zij vonden ook die editie “obsceen,
decadent en getuigen van een gedegenereerde geest.” Ik vond deze titel ooit op een lijst met gebande boeken en een Duitse vriendin las het ooit tijdens haar schooltijd: zo kwam dit onder mijn aandacht terecht. In 2013
werd dit boek maar pas in de originele versie in Duitsland uitgegeven onder de
titel “Der Gang vor die Hunde”! Het jaar erop kwam deze vertaling uit door Maaike Bijnsdorp en Lucie
Schaap. Ook is er een nawoord in opgenomen door de oorspronkelijke
uitgeverij zowel als de auteur zelf. Het tweede is interessant, het eerste meer
voer voor echte literatuurhistorici en – analytici.
De Nederlandse titel is niet slecht gevonden: tussen de
grote beurscrash van 1928 en het aan de macht komen van de nazi’s in 1933 ging de
Duitse maatschappij naar de haaien, door een aantal haaien van mannen die er
aan de macht kwamen en waarmee de hele wereld het te lang moest stellen. Zou
dit boek ook niet iets kunnen vertellen over deze scharniertijd, vroeg ik me
af.
Het boek geeft zowel een beeld weer van het Berlijnse nachtleven
van de jaren ’20, als van het opgehitste gepolariseerde begin van de jaren ’30,
waarin een fascistisch bruinhemd het op straat opneemt tegen een communistische
arbeider.
Het leven van hoofdpersonage Jakob Fabian – ja, Fabian is
zijn achternaam – is een karakter dat je niet snel zal tegenkomen. Hij heeft
gestudeerd en in het begin van het verhaal werkt hij als tekstschrijver op een
reclamebureau. Hij is niet op zijn mond gevallen en durft veel uithalen. Hij uit
zich met behulp van cynische humor over zijn job, zijn omgeving en de politiek
van dat moment. Omdat hij niet veel inzet toont op dat werk van hem en steeds onverschillig
lijkt te zijn wordt hij ontslagen.
Daarna gaat hij de decadente tour op samen met zijn vriend
Labude. Het is zijn vriend die hem meesleurt naar de decadente feestjes en samen
trekken ze doelloos door de rauwe brute kant van Berlijn. Enkele seksorgieën
passeren de revue die in detail beschreven worden… Op café leest Fabian, die nog wel de
actualiteit volgt, de rondslingerende kranten, en zo blijf je als lezer toch
ietwat op de hoogte van dit snel veranderende en explosieve tijdsgewricht in
het Duitsland van toen.
Oorspronkelijk wilde Kästner zijn landgenoten een lesje in
moraal leren, zie ook die eerste titel. Dat is niet echt gelukt. De conclusies
die Fabian trekt, die meer aan de linkerzijde van het politieke spectrum zit -
en dus ook de auteur – hebben de nazi’s het boek in het vuur doen gooien. Fabian’s
wereld is keihard en hoop draagt hij al zeker niet mee, of het beetje dat bij
hem af en toe opflakkert, wordt al snel weer geblust. Eerst zit de armoede van
die tijd vooral bij de mensen rondom hem, na het verliezen van zijn werk
ervaart hij die zelf ook. Hij zou hulp kunnen vragen, maar dat doet hij categoriek
niet. Het is niet anders dat hij niet gered kan worden aan het einde van het
boek. Dat is ook de enige logica van dit verhaal.
Ook al was de boodschap zwaar, is dit boek zeker vlot te
lezen door de cynische stijl, best humoristische stukken en tegelijkertijd een
messcherpe pen.
Titel: Naar de haaien
Auteur: Erich Kästner
Vertaler: Maaike Bijnsdorf en Lucie Schaap
Uitgever: Lebowski
Jaar: 2014
