Let them eat chaos - Kae Tempest

Spoken word, poëzie, rap: het vloeit allemaal samen bij Kae Tempest

Ik heb ongetwijfeld nog heel wat gaten te dichten wat betreft het werk van spoken word-artiest, rapper, dichter en schrijver Kae Tempest. Een tijdje geleden kwam ik zowel op een niet nader genoemde streamingdienst als in de bibliotheek op zijn album – origineel voor zijn live performances geschreven – Let them eat chaos, terecht. Deze tekst dateert al van 2016 (als Kate Tempest). De combinatie stem op het ene medium en de tekst ook mee kunnen volgen in boekvorm, werkt goed voor mij omdat ik het niet gemakkelijk vind om dit op topsnelheid gebrachte lange gedicht te volgen in het Engels.

Het gedicht gaat over zeven buren die in dezelfde Londense straat wonen, en die – los van elkaar – om verschillende redenen getekend, gemarginaliseerd, eenzaam, gebroken, verslaafd, … geraakt zijn in hun leven. Sommige redenen en motieven zijn al herkenbaarder dan andere. Tijdens een nacht breekt er een zware storm uit en dat geeft hen de kans elkaar te ontmoeten. Opnieuw beschrijft Tempest een manier waarop mensen toevallig samenkomen en met elkaar verbonden kunnen raken.

Bij deze allround performer zit het ingenieuze vooral in de woorden die in elkaar lijken te vloeien, te botsen en rond elkaar te cirkelen - alsook in de lay-out van de bundel - en in de verschillende betekenissen die ze krijgen. Het ritme en de intonatie van het ingesproken album maken dit niet enkel een gedicht, maar een bijna totaalbeleving (het is nog niet live). 

Tempest’s nieuwste roman Having spent life seeking ligt al klaar op mijn boekstapel. De aanbevelingen daarover klinken net wat té overtuigend.

[...]  

The sickness of the culture
and the sickness in our hearts
is a sickness that’s inflicted

by the distance
that we share.

It was our bombes that started this war.

It rages at a distance,
so we dismiss all its victims as strangers,
but they’re parents and children
made dogs by the danger.
Existence is Futile so we don’t engage.

[…]

Trust is

trust is something we will never see

Till love is unconditional

The myth of the individual

Has left us disconnected lost
and pitiful.

I’m out in the rain
it’s a cold night in London

Screaming at my loved ones
to wake up and love more.

Pleading with my loved ones to

wake up
and love more.

Titel: Let them eat chaos
Auteur: Kae Tempest
Uitgever: Picador Poetry - Universal (Audio CD)
Jaar: 2016

Lessen - Ian McEwan

Knap geschreven levensverhaal met een wat langdradig begin en te uitvoerige uitwerking.

De roman Lessen van Ian McEwan uit 2023 was het eerste boek van de leesclub dit schooljaar. Met bijna 600 pagina's is het zijn dikste roman ooit, waarin hij voor het eerst uitvoerig put uit zijn eigen leven. Voor de Booker Prize werd het een te klassiek geschreven boek genoemd, maar is dat wel zo? Er wordt geput uit ongeveer zeventig jaar geschiedenis, die wordt gelinkt aan het verhaal van de Engelse Roland Baines over diezelfde periode van zeventig jaar, van zijn elfde jaar als schooljongen tot bejaarde opa.

Het leven van Roland wordt getekend door twee vrouwen: zijn pianolerares Miriam Cornell, die hem als veertienjarige manipuleert, en zijn eerste vrouw Alissa, die hem en hun zoontje plotseling verlaat . Deze ervaringen blijven hem zijn hele leven achtervolgen en hebben verstrekkende gevolgen voor zijn geest en liefdesleven, hoewel hij dit zelf eerst eerder wegwuift en er nogal licht over gaat. McEwan beschrijft de manipulatieve relatie met Roland’s pianolerares met een scherpe pen, waarbij hij het diepe ongemak van Roland heel invoelbaar beschrijft. In zijn latere leven voel je doorheen het boek de grote invloed van deze gebeurtenis.

Roland liet heel wat kansen in zijn leven onbenut: hij had het talent om concertpianist te worden maar liet dit passeren (vanwege die pianolerares dus). Hij maakte zijn school niet af en had allerlei baantjes als tennisleraar en (stelend) schrijver van wenskaartgedichten. Hij berust in de situatie, en is uiteindelijk tevreden met zijn baan als pianist in een plaatselijk hotel. Dit staat in schril contrast met Alissa, die bewust voor haar schrijverscarrière kiest en alles achterlaat om een succesvolle, wereldberoemde schrijfster te worden. Het boek maakt via deze personages duidelijk dat kiezen verliezen is en dat niet iedereen op dezelfde manier met levenskeuzes omgaat. De ene neemt actief beslissingen, de andere laat de dingen eerder over zich heen komen. Is dit herkenbaar voor iedereen? Er zijn soms ook situaties waarin het gewoon niet lukt.

Je ziet uiteindelijk Roland tevreden ouder worden met zijn naasten rondom hem: zijn geliefde (voor een tijdje), zijn kinderen en kleinkinderen, en een goede vriendenkring. Hij is vooral heel goed als vader en grootvader. Tegenover zijn zoon Lawrence is hij zorgzaam: als de Tsjernobylramp net gebeurd is, plakt hij bv. de kieren en de gaten af in zijn huis om hen beiden te beschermen. Maar hij laat Lawrence ten slotte ook vrij in de wereld, die bij het ouder worden een beetje dezelfde keuzes gaat maken als zijn vader. Later wordt zijn kleinkind Stefanie zijn oogappel, en zij kijkt naar hem op als hij verhalen vertelt. Dat is een hartveroverend schouwspel.

De roman speelt zich af tegen de achtergrond van belangrijke gebeurtenissen van de 20ste eeuw en het begin van de 21ste eeuw: de Suezcrisis, de Cubacrisis, Tsjernobyl, de val van de Berlijnse Muur, 9/11, het beleid van Margaret Thatcher, de klimaatcrisis, Brexit en de coronapandemie. Sinds hij kind is, interesseert Roland zich in wat zich afspeelt in de wereld rondom hem. Als hij op kostschool zit, is de Cubacrisis een van de gespreksonderwerpen in de jongensslaapzaal. Ook later bediscussieert hij politieke en sociale thema's met vrienden en familie.

Via herinneringen aan zijn vader, een militair en kolonel, en waardoor hij zijn kindertijd in een bubbel in Libië beleefd heeft, en de dagboeken van zijn Britse schoonmoeder wordt ook de Tweede Wereldoorlog besproken en de impact daarvan op het hedendaagse Duitsland. Zijn schoonmoeder Jane heeft bij de aanloop naar W.O. II in Oost-Berlijn gewoond waar ze vrienden en haar dan toekomstige Duitse man leerde kennen die betrokken waren bij Der Blaue Reiter (een vernieuwende kunstenaarsgroep van ca 1911 tot 1914), en Die Weisse Rose (een Duitse verzetsgroep tegen het Naziregime tijdens W.O. II). De familielink tussen Groot-Brittannië en Duitsland overstijgt de generaties en loopt door de hele roman.

McEwan gebruikt al deze historische gebeurtenissen als kapstok om Rolands leven aan op te hangen. Het boek is een knappe terugblik op meer dan een halve eeuw wereldgeschiedenis waarin Roland, met hoogte- en dieptepunten, zijn weg moet zoeken naar onafhankelijkheid, vrijheid en geluk. Weliswaar is het eerste deel heel detaillistisch en het moeilijkste om door te komen. Pas daarna wordt het boek leesbaarder en word je meer meegezogen in Roland’s leven.

McEwan is een meesterlijk schrijver met oog voor detail. Zijn beschrijvingen van omgevingen zijn tot in de puntjes uitgewerkt. Ook de personages zijn meticuleus neergezet, waardoor de lezer kan ontdekken hoe en waarom zij bepaalde beslissingen nemen. Zijn schrijfstijl is rijk, geraffineerd en allesbehalve spaarzaam.

McEwan springt heen en weer in de tijd aan de hand van flashbacks, waardoor de lezer inzicht krijgt in hoe het verleden doorwerkt in het heden en de toekomst. Je moet aandachtig genoeg zijn om niet verloren te raken en onderlinge verbanden te kunnen leggen. Vele jaren later laat de auteur Roland zijn vroegere pianolerares en Alissa, zijn eerste vrouw, terug opzoeken. De oudere Roland blikt steeds vaker terug op zijn leven dat hij bekijkt als een aaneenschakeling van gebeurtenissen en beslissingen. Het is soms pijnlijk om te lezen hoe traumatische ervaringen uit het verleden het heden sturen en tekenen, niet alleen voor mensen maar ook voor de wereld. De gebeurtenissen die ons zo maar overkomen, blijken steeds aanwezig te zijn in McEwans romans. “Life is what happens when you are busy making other plans.” In het slot laat McEwan Roland melancholisch terugblikken op zijn leven én angstvallig vooruitkijken op de veranderende wereld, met de klimaatcrisis die er uitspringt.

Ietwat kritischer dan over McEwan’s kunnen, ben ik over de Nederlandse vertaling, waarin me een aantal slordigheden zijn opgevallen, en de Britse cultuur en mentaliteit weer niet helemaal naar boven kwamen op heel wat momenten. Het is altijd jammer als je weer eens tot die conclusie moet komen. Al bij al is 'Lessen' een stevige aanrader, al is het even doorbijten en volhouden om je zo te laten meenemen door dit verhaal.

Titel: Lessen
Auteur: Ian McEwan

Vertalers: Harm Damsma, Niek Miedema
Uitgever: De Harmonie
Jaar: 2023

De zieners - Sulaiman Addonia

Een overweldigend verhaal over oorlog en het verlangen naar vrijheid

Na zijn vorige roman "Stilte is mijn moedertaal" las ik nu de nieuwste worp van de Brits-Ethiopisch-Eritrese auteur Sulaiman Addonia die na jaren in Londen nu in Brussel is gesetteld. Een grenzen verkennende of grensverleggende roman, voor mezelf in ieder geval. Addonia wilde zich dan ook niet laten beperken door zijn uitgeverij en wilde zijn schrijven hoger, naar een rock ’n roll-niveau tillen. Dit mondt uit in een ongebreidelde uit het onderbewuste gehaalde stroom (stream of consciousness) aan lyrische woorden, poëtische zinnen, en kwaadheid uit de mond van de jonge Eritrese vluchtelinge Hannah over pijn, verlatenheid, seks, lust, de oorlog, het nog steeds heersende kolonialisme, de trauma’s die over de generaties heen zijn overgedragen. Al deze woorden komen samen in één lange alinea van zo’n 150 pagina’s.

Hannah heeft asiel aangevraagd in Londen en komt terecht in het huis van Diana, die haar opvangt tijdens de tijd die ze moet wachten op de Britse bureaucratie. In de vorm van een dagboek gegoten lees je de woorden van Hannah als een messcherpe aanklacht tegen de hypocriete houding en het egoïsme van het westen, en word je met de neus op de feiten gedrukt hoe het moeten vluchten van oorlog en opgelopen trauma’s een groot gevoel van ontworteling met zich meebrengen, de bodem onder iemands voeten zo maar wordt weggeslagen. Hannah wordt uiteindelijk niet erkend maar ook niet weggestuurd waardoor ze in een soort niemandsland terechtkomt waarin ze verschillende opeenvolgende ontmoetingen meemaakt.

Tegelijk is dit naast de zwaarte ook een speels boek vol met lust, passie, seks waarmee het boek zelfs een aanvang neemt, al vanaf de openingszin: “Ik ben geboren uit mijn moeder in Keren, maar werd herboren uit mijzelf in Londen, die lentenacht dat ik Bina-Balozi topte op een bank op Fitzroy Square.” Hannah krijgt in de “city” van Londen dan ook de vrijheid om haar seksuele identiteit volop te ontdekken en te beleven. Haar grote liefde is Bina Balozi, O.B.B. ook wel Bina-B. Tijdens de seks die ze met hem heeft, vertelt ze hem haar schrijnende verhaal dat ze meemaakte in haar huis, in het dorp waar ze opgroeide.

De vele seksscènes die elkaar in de roman opvolgen, zullen misschien niet door iedereen gesmaakt worden. Het is wel daarmee dat Hannah haar vrijheid opeist en haar identiteit vormgeeft. Wonen doet ze voor het tweede deel van het boek onder een boom in een park, haar “thuis”. Daar gaat ze in gesprek met de geesten van grote auteurs als Jorge Luis Borges, Arthur Rimbaud, Samuel Beckett, Virginia Woolf, Roberto Bolaño, Pablo Neruda, enz.
Haar vader begroef de boeken van haar geschoolde en werkende moeder in hun tuin zodat deze bewaard zouden blijven, hij zelf was analfabeet. Hannah leerde lezen en liet zich voortdurend omringen met boeken. Ook als ze bij Diana woont, laaft ze zich aan de daar prominent aanwezige boekenkast.

“Alles gaat voorbij, de liefde blijft”, een Eritrees gezegde, loopt als een mantra doorheen deze korte roman. Zo heftig en prachtig heb ik een tekst nog niet vaak meegemaakt. De beelden prikkelen de zintuigen, het is alsof je in een soort “trip” of hallucinatie zit, waardoor er ook niet altijd zo veel voor je eigen verbeelding overblijft om eerlijk te zijn… Addonia schreef de eerste opzet van dit boek in één ruk op zijn smartphone aan de Vijvers van Elsene. We mogen die vijvers dankbaar zijn dat hem daar de naam Hannah is ingevallen, en er zo veel inspiratie kreeg.

“In Londen, en in die eerste weken, was tijd het enige dat ik bezat, zo veel zelfs dat het voelde alsof het ministerie van Binnenlandse Zaken me in die zeeën van tijd wilde laten verdrinken.”

“Meer dan een lichaam hebben we niet om ons te herinneren aan de hoop die we hebben verloren, het thuis dat we nooit terug zullen krijgen. Thuis is meer geworden dan een land alleen.”

Titel: De zieners

Auteur: Sulaiman Addonia

Vertaler: Lucie van Rooijen

Uitgever: Jurgen Maas

Jaar: 2024

--- Je reactie wordt pas zichtbaar nadat ik ze heb goedgekeurd. Your reaction will become visible after I will have approved it. Votre réaction devient visible après que je l'aurai approuvée.

On Connection - Kae Tempest

Sterke en knap verwoordde boodschap

Op zoek naar mezelf, want door mij wat verloren en geïsoleerd te voelen de laatste tijd, las ik het essay On Connection van de Britse auteur en artiest Kae Tempest (they/them – hen/hun).
“Connection”, verbinding, met elkaar is de centrale focus in dit dunne maar veelomvattende wijze boekje. En in hun geval vooral dan verbinding door middel van creativiteit en het maken van kunst.

Het thema is wat gekaapt door de corona-lockdown. En verbinding tussen artiesten en een publiek was toen zeker ook ver(der) te zoeken. Tempest heeft het over ervaringen van tijdens tournees in verschillende plekken en landen als beginnend (slam) poëet waarin hen op onverwachte momenten verbinding vindt met het publiek dan wel toevallige passanten. Menselijkheid, kwetsbaarheid, mildheid voor jezelf ook als je faalt of ‘valt’, open staan voor elkaar, en open staan voor het leven zijn elementen die in verschillende vormen terugkeren. Voor de creatievelingen onder ons:

“Words on a page are incomplete. The poem, the novel or the non-fiction pamphlet are finished when they are taken up and engaged with. Connection is collaborative. For words to have meaning, they have to be read.”

Via de schrijver leer je over “Het rode boek” van de Zwitserse psychiater en psycholoog Carl Jung (1875-1961, grondlegger van de analytische psychologie), een psychologisch en eerder spiritueel mystiek werk met als oorspronkelijke titel “Liber Novus” en dat in feite zijn eigen verslag is van de geestelijke crisis die hij zelf doormaakte, en zijn eigen analyse daarover van een paar jaar later. Tempest gaat mee in zijn theorie dat mensen zowel een innerlijke geest hebben om de diepten te verkennen (“spirit of the depths”) als een geest om de voorbijgaande tijd mee te confronteren (“spirit of the times”), en die er is om aan onze meer onmiddellijke behoeften en ambities te voldoen. Tempest beargumenteert dat we beiden nodig hebben maar dat de balans nu overslaat naar die laatste:

“In order to regain our balance, we need to remaster the ability to go deep, to ‘turn away from outer things’. To face what is in ourselves.”

We moeten dus meer naar onszelf kijken en ontdekken wat er in ons zit. Maar ook zien wat er in onze onmiddellijke nabijheid gebeurt en niet, zoals zo veel gebeurt, in onszelf en onze eigen gedachten blijven. Naar buiten gaan voor andermans verhalen.

"Look up. There’s life in there. Put yourself away. Let go of yourself. Tune in to other people. To the movement in the branches, the sudden coming of rain or the patterns in the waves. To how those two lie on the grass. To how that one sits on the bench with their hands clasped, looking up. To how those three stand at the crossing, playing with each other’s hair. To how that young one shifts the weight of those shopping bags and tries to keep up with ther mother’s strong legs. This is it. This is the thing. This is the beautiful thing."

Ik heb Kae Tempest jammer genoeg nog niet live aan het werk gezien want het blijkt het beste te zijn om hun werk live te zien en horen performen. Hold your own was gelukkig een doorbraaknummer in de hitlijsten en zo kwam deze artiest ook op mijn radar te staan. Er zit ook heel wat ritme en herhaling in dit essay. Dàt werkt ook als je af en toe jezelf (al dan niet hardop als hulp) voorleest, al was het maar om je de Engelse taal nog meer tot je te laten doordringen. Ook al zullen er ongetwijfeld enkele niet erg originele ideeën in voorkomen, is dit boekje een niet mis te verstane sterke en knap verwoordde boodschap.

Titel: On Connection

Auteur: Kae Tempest

Uitgever: Faber & Faber

Jaar: 2020 

--- Je reactie wordt pas zichtbaar nadat ik ze heb goedgekeurd. Your reaction will become visible after I will have approved it. Votre réaction devient visible après que je l'aurai approuvée.

Meisje, Vrouw, Anders - Bernardine Evaristo

Geniale caleidoscopische raamvertelling over superdiversiteit

Deze recensie is gebaseerd op de Engelse editie. 

Bernardine Evaristo (1959, VK) ontving samen met de Canadese Margaret Atwood in 2019 de Booker Prize for Fiction voor haar achtste boek Girl, Woman, Other, in 2020 vertaald naar het Nederlands door Lette Vos als Meisje, Vrouw, Anders. Evaristo groeide op in Woolwich, Londen als vierde van acht kinderen van een katholiek Iers-Engelse moeder en een Nigeriaanse vader met Braziliaanse roots en werd auteur en theatermaakster.

In Girl, Woman, Other beschrijft Evaristo de levens van 12 vrouwen van verschillende achtergronden over verschillende decennia heen; de jongste is 19, het oudste nog levende personage 93. Allen hebben ze gemeen dat ze van gekleurde achtergrond zijn of gekleurde voorouders hebben. Voor de rest zijn hun levens en karakters heel verschillend.

Spil in het boek is Amma, een toneelschrijfster van in de 50, die we in het eerste hoofdstuk leren kennen, en die met de première van haar laatste nieuwe toneelstuk De laatste amazone van Dahomey in het National Theatre, eindelijk echt hoopt door te breken. (Over de amazones van het oude Afrikaanse koninkrijk Dahomey een gebied in het zuiden van het huidige Benin, een vrouwelijk regiment soldaten dat vanaf de 17e eeuw tot aan de koloniale verovering door de Fransen, gekend was voor zijn agressiviteit, genadeloosheid en vechtlust en bestond tot 1901). Amma is gekend voor haar theaterstukken waarin ze vrouwen van kleur centraal stelt en op haar première dagen uiteindelijk heel wat personages uit de korte verhalen die deze caleidoscopische raamvertelling eigenlijk samenstellen, op. Natuurlijk zijn er een aantal aspecten van Amma terug te vinden in het leven van de schrijfster zelf.

Dan komen de hoofdstukken over haar dochter Yazz en over een van haar twee partners Dominique. Yazz, een jonge, moderne vrouw met een heterogeen groepje vrienden, toont liefde voor haar moeder maar vindt ze toch te voorbijgestreefd in haar doen en handelen; Dominique zal zich na een verkeerd afgelopen avontuur uiteindelijk toch settelen in de VS. Het is opvallend hoeveel thema’s worden aangesneden. De personages zijn zo verschillend van elkaar omdat ze uit verschillende generaties komen (van Yazz tot Hattie en nog verder in de tijd), uit verschillende rangen en standen (Carole, LaTisha, Grace, …), zich willen profileren voor hun gemeenschap en de perfectie willen bereiken (Shirley), net gewoon zichzelf willen zijn en niet volgens een bepaald gender willen leven (Megan/Morgan) of ook niets (willen) afweten van een toevallige gemengde afkomst (Penelope). Zelfs de olie-ontginning door het Brits-Nederlandse Shell in Nigeria wordt terloops aangeraakt, hoe actueel kan een boek toevallig zijn? (In jan ’21 winnen vier Nigeriaanse boeren in Nederland een belangrijke rechtszaak van deze multinational wier landbouwgronden vervuild werden door lekken in de Shell-oliepijpleidingen.) Kolonisatie en dekolonisatie, slavernij, de socio-economische ontwikkeling van het VK zelf, Blacklivesmatters, Metoo: al deze thema’s doorsnijden de levens van de 12 geportretteerde vrouwen en tonen de genialiteit van de auteur.

Van allen krijg je in verschillende mate hun ontwikkeling mee, en zie je waarom ze geworden zijn wie ze zijn, en waarom ze welke keuzes maken. Het multiculturele Londen maar ook de hardheid en de isolatie van het leven in de jaren 40 en 50 aan de kust (Plymouth) en op het platteland (Greenfields farmhouse) wordt naar voren gebracht. Het boek is enorm rijk aan verhalen en levens om te ontdekken. Alle personages zijn op zoek naar erkenning en een plaats in de maatschappij, of ze nu aan het begin van hun leven staan of ze in volle gemoedsrust hun leven willen afsluiten. Ook door hun relaties en vriendschappen laten ze zich bepalen. Ontroerende stukken wisselen af met wat spannendere stukken als een personage weer een andere richting uitgaat, de mix is perfect. De auteur laat je in de schoenen van de andere staan en het leven door hun bril bekijken.

Het boek heeft een aparte schrijfstijl waaraan men wel eerst gewoon moet worden: zinnen beginnen niet met hoofdletters, en er worden geen punten aan het einde van een alinea gebruikt. Gelukkig is hier, eveneens in het Engelse e-book, mee rekening gehouden en werden de nodige inspringingen behouden. Ondanks deze techniek en ook ondanks de voortdurende sprongen in tijd en perspectief word je na een korte inwerkingsperiode meegesleept door de overduidelijke vertelkunst van de auteur. Een brok geschiedenis die op dergelijke magistrale manier doorheen een roman verweven en vanuit verschillende invalshoeken bekeken wordt, is echt wel een mustread.

“you’ve really suffered, Yazz says. I feel sorry for you, not in a patronizing way, it’s empathy, actually

I haven’t suffered, not really, my mother and grandmother suffered because they lost their loved ones and their homeland, whereas my suffering is mainly in my head

it’s not in your head when people deliberately barge into you

it is compared to half a million people who died in the Somali civil war. I was born here and I’m going to succeed in this country, […]

Yazz? I’m not a victim, don’t ever treat me like a victim, my mother didn’t raise me to be a victim.”

Titel: Girl, Woman, Other

Auteur: Berardine Evaristol 

Uitgever: Hamish Hamilton

Jaar uitgave: 2019