Tekstielen - Sarah de Koning

 Tekstielen: zalige miniaturen vol met taalplezier

Sarah De Koning heeft een prijswinnende debuutbundel geschreven: Tekstielen. Vandaag luisterde ik naar de podcast Beeldspraak waarin ze in gesprek ging met Hanna de Grave Loyson over deze bundel die zowel de Johan Polakprijs won als de Poëziedebuutprijs. Ze was tevens genomineerd voor de Herman de Coninckprijs én de C. Buddinghprijs.

Ik heb iets met stemmen en de kracht van – vooral poëzie – te horen voorlezen. Zo kan ik mee zweven of meedansen met de stem en de muziek. De letters blijven niet enkel op papier en kruipen sneller in mijn hoofd. Zo gaat dat voor mij toch. Ook Sarah kan dit geweldig goed. Dat bewees ze al op het fijne literaire debutantenfestival Vers Vuur in mei dit jaar in De Roma, waar ik o.a. bij haar aanschoof om een literaire dubbeldate mee te hebben. Dat doet ze opnieuw erg goed in deze podcast door de stukjes die ze voorleest. Ze vertelt ook meer over zichzelf, o.a. hoe ze tot deze bundel gekomen is en waarom ze er volgens haar net voldoende lang gewacht mee heeft.

Laat me even teruggaan naar mijn eerste indruk toen ik deze bundel open sloeg. Ik wist niet wat ik voor me had: welke woorden zijn dat, hoe zijn die zinnen opgebouwd? Alles leek in tegenovergestelde richting te lopen en anders dan normaal, waardoor deze bundel een mysterieuze glans kreeg. De woordspelingen en de nieuwe beelden die ontstaan, zijn geweldig goed gevonden. Heerlijk associatief, wat me altijd verder doet lezen en smullen van de taal terwijl ik ook nog een kort verhaaltje meekrijg.

De dichteres blijft niet bij zichzelf, ze betrekt er haar hele leefwereld bij. Objecten krijgen dikwijls een actieve rol of verrassende adjectieven toebedeeld, herhaling mag gewoon. Ik blijf soms verdwaasd achter, en toch wil ik telkens verder lezen, want ik ben benieuwd naar hoe dit alles ineen haakt. Ik moet onvermijdelijk een brok wegslikken bij dat grote zoete verlangen, naar alles wat een mens geluk dan wel droefenis kan brengen. Het gaat over ups en downs, over twijfel en zeker zijn. Over alle kanten van het mens zijn dus.

De bundel surft tussen de motto’s van Renata Adler over de verhalende kracht van Scheherazade en Patricia De Martelaere die afwijst dat het altijd over de partner gaat, die wordt alleen maar uitgevonden op papier in een woordenboek over de liefde, in een atlas van de wereld. Sarah toont zich met deze bundel van alle kanten: wachten en laten wachten, geven en nemen, intiem en afstotend. Humoristisch en hier en daar pikant mag het ook zijn.

Zo hebben deze “Tekstielen” oftewel miniaturen alles om een breed publiek te vinden. Het taalplezier spat van de pagina’s, waarin je kattenbelletjes, observaties, telefoongesprekken én brieven vindt.

Een kort fragment uit een van de brieven:

“Ik schrijf je; ik heb geen nieuws en deze brief is daar een neerslag van, een onherroepelijk punt, de contouren: het voortdurend verplaatsen van geknielde woorden, gekneusd en beurs.”

Titel: Tekstielen
Auteur: Sarah de Koning
Uitgever: Querido
Jaar: 2026

Onvertaalbaar. Een ode aan meertaligheid - Lisette Ma Neza

Gelaagd kleinood over de waarde van meertaligheid

Lisette Ma Neza had mijn hart al gestolen met haar prachtige stem waarmee ze zingt en in de eerste plaats krachtige slam poetry brengt. Haar performances zijn zowel ontroerend als hartverwarmend. Op haar 15de bracht ze al haar poëziedebuut uit. In maart dit jaar was er dan haar eerste boek: een persoonlijk filosofisch essay in de serie Karakters bij Academia Press. Het boekje draait in feite om de vraag wat het betekent om in meerdere talen tegelijk te leven, en in geen van die talen helemaal thuis te zijn. 

Zelf is Ma Neza opgegroeid in een mengeling van Kinyarwanda en Frans via haar Rwandese ouders die gevlucht waren naar Nederland, en ging ze naar school in het Nederlands, waar ze ook Engels leerde. Ze studeerde in Brussel en bleef er plakken, zo kreeg ze er ook nog een Vlaams accent en Vlaamse woorden bij. Ze probeert zichzelf ook te bekwamen in het Portugees.

Beginnen doet ze met het korte verhaal ‘Moddertaal’ waarin ze verslag doet van haar bezoek in 2025 aan haar grootmoeder in Rwanda. Die laatste vertelt haar hoe ze de Igishanga moet oversteken om veilig in de hoofdstad Kigali te raken, een drassig gebied waarin een zandpad is aangelegd om doorheen te kunnen wandelen. Lisette kan het woord niet vertalen. Zo komt ze wel op het woord 'moddertaal’, een taal die transfereert van de ene naar de andere, afhankelijk van in welke context en situatie je die taal hebt geleerd, en waardoor je in bepaalde contexten de voorkeur geeft aan de taal die je daarvoor altijd het meest gebruikt hebt. ‘Saudade’, een bekend Portugees woord, voel je volgens haar als je heimwee hebt naar een persoon en die al mist, ook als je er nog samen mee bent.

De woorden waar Lisette over mijmert, en welke betekenissen ze eraan geeft, en ook hoe ze zelf nieuwe woorden maakt, zijn een ware gift voor de taalliefhebbers onder ons. Haar observaties zijn to the point, en haar pleidooi om in Brussel de vele talen die er broeien en bloeien onder de vele schoolklassen en bevolking in het algemeen niet verloren te laten gaan door de focus te leggen op het verwerven van de Nederlandse of Franse taal, getuigt van een gloedvol engagement. Dat beperkt eerder de kansen van een persoon door hen niet talig genoeg te maken dan hen te helpen.

Het verhaal van Nour, een Libisch meisje dat Ma Neza ontmoet in het kader van een theaterproject in Antwerpen, is wel het ontroerendste: tijdens een rollenspel kan Noor met Lisette spreken omdat ze dan Olifant en Duif zijn. Maar nadien klapt Nour dicht, en praat ze niet meer met haar net zoals in het geval van al haar andere juffen. Lisette probeert te weten te komen waarom. Blijkt dat Nour gepest is geweest op school en dat ze geen enkele steun heeft gevonden in haar juffen die dit wel hadden moeten geven. Thuis was voor haar nog de enige veilige haven om te praten. De juffen ontbrak het aan talent in het luisteren. Nochtans kon Lisette met Nour werken en communiceren door middel van ogen, handen, gebaren, en dat is toch óók taal, hetzij niet-verbale taal.

Lisette laat doorheen dit briljante kleinood blijken wat de waarde is van meertaligheid en heeft oog voor de vele nuances van woorden die dikwijls onvertaalbaar zijn, en waardoor talen op hun grenzen botsen. Er zijn ook gedichten in opgenomen, waaruit haar relatie met “haar talen” blijkt.

Met dit vers eindigt dit prachtige poëtisch-filosofische essay:

‘Mijn moedertaal is vertalen
Tellen in het Kiswahili
Wenen in het Kinyarwanda
De liefde bedrijven in het Engels.
Schelden in het Frans.
Dansen in het Portugees
En dichten
in het Nederlands’ 

 

Titel: Onvertaalbaar. Een ode aan meertaligheid
Auteur: Lisette Ma Neza
Uitgever: Academia Press
Jaar: 2026

Naar de haaien - Erich Kästner

Vlotte roman over een explosieve en schurende scharniertijd

De naam Erich Kästner (1899-1974) doet wellicht geen belletje rinkelen bij de doorsnee Vlaamse lezer. Oudere lezers die ooit jong waren, hebben misschien wel eens gehoord van zijn kinder- en jeugdboeken, zoals “Emiel en de detectives” (1929), of “Dubbele Lotje” (1949). Kästner was een Duitse schrijver, dichter en cabaretier. Deze roman voor volwassenen werd eerst gepubliceerd met als expliciete titel “Fabian, het verhaal van een moralist” en kwam uit in het jaar 1931. Hoewel de uitgeverij het al eerst gecensureerd had, kwam dit boek enkele jaren later door de Nazi’s nog op de brandstapel terecht. Zij vonden ook die editie “obsceen, decadent en getuigen van een gedegenereerde geest.” 

Ik stootte op de roman via een lijst met verboden boeken. Een Duitse vriendin vertelde me bovendien dat ze hem tijdens haar schooltijd had gelezen. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt. Pas in 2013 werd dit boek in de originele versie in Duitsland uitgegeven onder de titel “Der Gang vor die Hunde”! Het jaar erop kwam deze vertaling uit door Maaike Bijnsdorp en Lucie Schaap. Ook is er een nawoord in opgenomen door de oorspronkelijke uitgeverij zowel als de auteur zelf. Het tweede is interessant, het eerste meer voer voor echte literatuurhistorici en – analytici.  

De Nederlandse titel is niet slecht gevonden: tussen de grote beurscrash van 1928 en het aan de macht komen van de nazi’s in 1933 ging de Duitse maatschappij naar de haaien, door een aantal haaien van mannen die er aan de macht kwamen en waarmee de hele wereld het te lang moest stellen. De vraag drong zich op of deze roman me ook iets kon vertellen over onze huidige scharniertijd.

Het boek geeft zowel een beeld weer van het Berlijnse nachtleven van de jaren ’20, als van het opgehitste gepolariseerde begin van de jaren ’30, waarin een fascistisch bruinhemd het op straat opneemt tegen een communistische arbeider.

Het leven van hoofdpersonage Jakob Fabian – ja, Fabian is zijn achternaam – is een type dat je niet snel zal tegenkomen. Hij heeft gestudeerd en in het begin van het verhaal werkt hij als tekstschrijver op een reclamebureau. Hij is niet op zijn mond gevallen en durft veel uithalen. Hij uit zich vooral met behulp van cynische humor over zijn job, zijn omgeving en de politiek van dat moment. Omdat hij niet veel inzet toont op dat werk van hem en steeds onverschillig lijkt te zijn, wordt hij ontslagen.

Daarna belandt hij in het Berlijnse uitgaansleven samen met zijn vriend Labude. Het is zijn vriend die hem meesleurt naar decadente feestjes en samen trekken ze doelloos door de rauwe brute kant van Berlijn. Enkele seksorgieën passeren de revue die in detail beschreven worden…  Op café leest Fabian, die nog wel de actualiteit volgt, de rondslingerende kranten, en zo blijf je als lezer toch ietwat op de hoogte van dit snel veranderende en explosieve tijdsgewricht in het Duitsland van toen.

Oorspronkelijk wilde Kästner zijn landgenoten een lesje in moraal leren, zie ook die eerste titel. Of dat echt gelukt is, valt te betwijfelen want bij veel Duitsers viel dit boek vlak na wat ze zelf hadden meegemaakt veel te rauw. De conclusies die Fabian trekt, die meer aan de linkerzijde van het politieke spectrum zit - en dus ook de auteur – hebben de nazi’s het boek in het vuur doen gooien. Fabian’s wereld is keihard en hoop draagt hij al zeker niet mee, of het beetje dat bij hem af en toe opflakkert, wordt al snel weer geblust. Eerst zit de armoede van die tijd vooral bij de mensen rondom hem, na het verliezen van zijn werk ervaart hij die zelf ook. Hij zou hulp kunnen vragen, maar dat doet hij categoriek niet. Het is niet anders dat hij niet gered kan worden aan het einde van het boek. Dat is ook de enige logica van dit verhaal.

Ondanks de zwaarte van het onderwerp leest de roman verrassend vlot. Kästners cynische humor, zijn scherpe observaties en zijn vloeiende pen houden het verhaal voortdurend in beweging en maken dit tot een ontluisterend tijdbeeld. 

Titel: Naar de haaien
Auteur: Erich Kästner
Vertalers: Maaike Bijnsdorf en Lucie Schaap
Uitgever: Lebowski
Jaar: 2014

Waak over haar - Jean-Baptiste Andrea

Een overweldigend en terecht bekroond fresco van het 20ste eeuwse Italië

Een episch liefdesverhaal over de briljante leerling- beeldhouwer Mimo (Michelangelo) Vittaliani, geboren in een arme steenhouwersfamilie, en Viola Orsini, dochter van de belangrijke adellijke familie Orsini uit Genua: dit is het prachtige prijswinnende boek “Waak over haar” (Veiller sur elle) van de Franse auteur Jean-Baptiste Andrea.

Andrea sleepte zowel de prestigieuze Prix Goncourt als de Prix Fnac in de wacht met dit boek, na al hoge ogen te hebben gescoord met onder meer zijn minder barokke (maar niet minder heftige) roman “Honderd miljoen jaar en een dag”. Martine Woudt tekende voor de Nederlandse vertaling, die me ook al heel wat schoons uit het Franse taalgebied heeft geschonken.

Dit boek is overweldigend, veelomvattend, rijk aan actie en plottwisten. In zo'n 400 pagina's neemt Andrea je mee door de turbulente 20ste-eeuwse geschiedenis van Italië. Kunst en cultuur, feminisme, klassenstrijd, de opkomst en ondergang van het fascisme, de macht van het Vaticaan en de rol van de kunstenaar in dat alles – het komt allemaal voorbij. Zelfs de beginjaren van de Italiaanse film krijgen aandacht, met de legendarische Romeinse filmstudio Cinecittà die Mussolini hoogstpersoonlijk liet bouwen.

Vooral is deze vuistdikke roman bevolkt door de vele kleurrijke personages uit de omgeving van Mimo en de familie Orsini, waar Mimo uiteindelijk helemaal door zal worden opgenomen. Viola zal hij echter niet krijgen, vanwege hun beider afkomst maar vooral ook omdat ze elkaars opposanten zijn.

De roman is slim opgebouwd en past als een cirkel in elkaar. Het levenseinde van Mimo wordt al in de begin- en tegelijkertijd de slotscène van het boek beschreven. In het klooster waar hij de laatste 40 jaar van zijn leven heeft doorgebracht, ligt Mimo Vittaliani op sterven, omgeven door de abt en de monniken. Zelf is hij nooit als religieuze gewijd. Er moet nog wel een geheim worden onthuld in de loop van het boek. Hoe komt het dat er van Mimo maar weinig werken zijn overgebleven van hem en zijn echte pièce de résistance, de Pietà Vittaliani is weggestopt in datzelfde klooster, ontoegankelijk voor de buitenwereld? De auteur is ook beeldhouwer geworden: het eindresultaat zit al in de steen, of in dit geval het geheim in dit boek vervat, het moet er alleen nog “uitgehouwen” worden.

Je kan houden van zowel ingetogen als overvloedige boekwerken. Bij mij staat het één het ander niet in de weg. De maatschappelijke discussies en de opkomst en de neergang van het Italiaanse fascisme in dit boek zijn boeiend en leerrijk wegens nieuw voor mij. Kunst en liefde worden gebruikt als een element in de klassenstrijd.

Mimo werkt voor zijn kunstwerken op bestelling voor de kerkelijke en de steeds verschuivende politieke machten, maar levert telkens iets anders af dan er van hem wordt verwacht. Hij gebruikt het geld van zijn opdrachtgevers om zijn ambities waar te maken. Tot in de 20ste eeuw waren het rijke mecenassen, nu gaat dit dikwijls over het niet durven kwijtspelen van subsidies: wat is er nieuw aan?

Zowel Viola als Mimo waren in hun tienerjaren dromers die toen samen veel tijd doorbrachten, maar moeten en route leren rekening houden met hun omgeving als beperkende factor en proberen zich elk op hun eigen manier daartegen af te zetten. Viola blijft zich verzetten tegen de institutionele machten met dank aan haar erfenis, en kijkt er als de meest intelligente telg op toe dat haar familie niet te veel schade ondervindt van de kerende trend tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog.

Mimo is tijdens zijn leven altijd klein gebleven, 1m40. Of hij aan dwerggroei leidde, wordt niet helemaal duidelijk. Na meedogenloos gepest te zijn geweest in het atelier waar hij als leerling terechtkwam, komt hij in aanraking met de volkse circuswereld waar hij zich eindelijk onder gelijken voelt. Daar zie je de steeds weerkerende dualiteit bij hem: hij wordt er bekeken voor wie hij echt is, maar wil zich tegelijkertijd niet identificeren met “zijn groep” noch er zich tot laten reduceren.

Dit boek behelst zo veel dat je je erin kan verliezen. De prachtige beeldrijke taal en de beschrijvingen van het Pietra d’Alba-plateau zijn de kersen op de al zwaar beladen taart. Op VRTMax loopt er nu een tv-reeks over de geschiedenis van fascistisch Italië, “Mussolini, son of the century”, wat me een mooie aanvulling lijkt.


Boek gelezen en besproken met de Merksemse leesclub


Titel: Veiller sur elle | Waak over haar
Auteur: Jean-Baptiste Andrea
Vertaler: Martine Woudt
Uitgever: Editions Iconoclaste | Uitgeverij Oevers
Jaar: 2023 | 2024

Weduwenspek - Monika van Paemel

Een somber boek waarin feminisme aan bod komt door de tegenstelling en de dubbelzinnigheid te duiden

Als eerste boek van Monika barones van Paemel ooit deze roman voorgeschoteld krijgen - dankzij de leesclub opnieuw - is geen sinecure om te behappen.

Weduwenspek is een zwaar en somber boek waarin we het verhaal leren kennen van Olivia. Zij moet afscheid nemen van de man waar ze een deel van haar leven mee heeft samengebracht, “Herr Gleicher”. (Mir ist es gleich = Het is me allemaal eender.) Dit leven herinnert Olivia zich levendig nu ze aan zijn bed gekluisterd is en tegen heug en meug de uren moet zien door te komen tot haar man gestorven is. Niet dat ze bij hem gebleven is, want jaren geleden heeft ze hem na vele ruzies, vernederingen, schuld- en schaamtegevoelens verlaten. Nu wil ze eigenlijk vooral dat hij naar haar luistert en zelfs begint te spreken omdat ze zijn reactie wil horen op haar verhaal hoewel hij in coma ligt. Toch komt het er niet van haar gedachten hardop uit te spreken omdat haar angst voor hem net te hard ingebakken is.

Via verwarrende flashbacks die in een associatieve stijl zijn neergeschreven, leren we hoe Olivia’s leven met deze narcistische vrouwen hatende man in de jaren ’60 en ’70, en die ooit haar professor was, er heeft uitgezien. Het is dan ook één lange jammerklacht over alle vernederingen die ze heeft ondergaan.

Als je dit boek grondig probeert te lezen en nadien ook in groep kan bespreken, kan je er wel heel wat uithalen qua feminisme. Naast het feit dat Olivia haar eigen werk heeft gecreëerd, een mode-atelier, heeft ze namelijk ook een vriendin, Lotte. Zij staat in alles voor een andere aanpak waar het partners aangaat en belichaamt wel de gewonnen seksuele vrijheid voor en door de vrouw tijdens de hippie-periode. Lotte beslist wél om losse relaties aan te gaan, en van de ene naar de andere te fladderen. Olivia gaat niet akkoord met de levensstijl van haar vriendin. Zij worstelt zowel met haar schaamtegevoel t.o.v. het huwelijk waarin ze wel gedwongen werd, maar evenzeer met het feit dat ze heeft geprobeerd dit te laten werken, haar plichten en verantwoordelijkheden wou opnemen en ze, mede door een grote kinderwens, alle daarbij komende vernederingen steeds ondergaan heeft. Ze is nog steeds woedend op hem en dient tegelijkertijd een soort van rouwperiode door te gaan.

Monika van Paemel stond zelf mee aan de wieg van de tweede feministische golf. Ze was ook een tijdje de voorzitter van Pen Vlaanderen, de organisatie die in Vlaanderen bestaat sinds 1930, en nog steeds opkomt voor de vrije meningsuiting, vrede, de mensenrechten en de veiligheid van auteurs en journalisten wereldwijd die bedreigd worden met vervolging, opsluiting, geweld en foltering door hun eigen onderdrukkende regimes.

Het verhaal overtuigt niet altijd even sterk en je moet echt wel doorbijten om er doorheen te raken. Toch is het inhoudelijk een boek om je tanden in te zetten, en werkt het ook enkele dagen door in je hoofd. De schrijfstijl en de taalrijkdom van de auteur zijn sowieso van zeer hoog niveau. Hier en daar ontwaar je ondanks de zwaarte zelfs humoristische observaties en beschouwingen. Het boek is gespekt met een grote afwisseling in scènes, innerlijke gedachtegangen en gesprekken met verschillende personages. Ten slotte wordt het geheel gedragen door een klassieke compositie met een eenheid van plaats, tijd en handeling, en aan het einde een deus ex machina in de vorm van een non die Olivia’s gemoed toch enigszins tot rust weet te brengen. De slotsom is dat deze roman de tijd en het studeerwerk waard is.

Titel: Weduwenspek
Auteur: Monika van Paemel

Uitgever: Querido
Jaar: 2013

Lessen - Ian McEwan

Knap geschreven levensverhaal met een wat langdradig begin en te uitvoerige uitwerking.

De roman Lessen van Ian McEwan uit 2023 was het eerste boek van de leesclub dit schooljaar. Met bijna 600 pagina's is het zijn dikste roman ooit, waarin hij voor het eerst uitvoerig put uit zijn eigen leven. Voor de Booker Prize werd het een te klassiek geschreven boek genoemd, maar is dat wel zo? Er wordt geput uit ongeveer zeventig jaar geschiedenis, die wordt gelinkt aan het verhaal van de Engelse Roland Baines over diezelfde periode van zeventig jaar, van zijn elfde jaar als schooljongen tot bejaarde opa.

Het leven van Roland wordt getekend door twee vrouwen: zijn pianolerares Miriam Cornell, die hem als veertienjarige manipuleert, en zijn eerste vrouw Alissa, die hem en hun zoontje plotseling verlaat . Deze ervaringen blijven hem zijn hele leven achtervolgen en hebben verstrekkende gevolgen voor zijn geest en liefdesleven, hoewel hij dit zelf eerst eerder wegwuift en er nogal licht over gaat. McEwan beschrijft de manipulatieve relatie met Roland’s pianolerares met een scherpe pen, waarbij hij het diepe ongemak van Roland heel invoelbaar beschrijft. In zijn latere leven voel je doorheen het boek de grote invloed van deze gebeurtenis.

Roland liet heel wat kansen in zijn leven onbenut: hij had het talent om concertpianist te worden maar liet dit passeren (vanwege die pianolerares dus). Hij maakte zijn school niet af en had allerlei baantjes als tennisleraar en (stelend) schrijver van wenskaartgedichten. Hij berust in de situatie, en is uiteindelijk tevreden met zijn baan als pianist in een plaatselijk hotel. Dit staat in schril contrast met Alissa, die bewust voor haar schrijverscarrière kiest en alles achterlaat om een succesvolle, wereldberoemde schrijfster te worden. Het boek maakt via deze personages duidelijk dat kiezen verliezen is en dat niet iedereen op dezelfde manier met levenskeuzes omgaat. De ene neemt actief beslissingen, de andere laat de dingen eerder over zich heen komen. Is dit herkenbaar voor iedereen? Er zijn soms ook situaties waarin het gewoon niet lukt.

Je ziet uiteindelijk Roland tevreden ouder worden met zijn naasten rondom hem: zijn geliefde (voor een tijdje), zijn kinderen en kleinkinderen, en een goede vriendenkring. Hij is vooral heel goed als vader en grootvader. Tegenover zijn zoon Lawrence is hij zorgzaam: als de Tsjernobylramp net gebeurd is, plakt hij bv. de kieren en de gaten af in zijn huis om hen beiden te beschermen. Maar hij laat Lawrence ten slotte ook vrij in de wereld, die bij het ouder worden een beetje dezelfde keuzes gaat maken als zijn vader. Later wordt zijn kleinkind Stefanie zijn oogappel, en zij kijkt naar hem op als hij verhalen vertelt. Dat is een hartveroverend schouwspel.

De roman speelt zich af tegen de achtergrond van belangrijke gebeurtenissen van de 20ste eeuw en het begin van de 21ste eeuw: de Suezcrisis, de Cubacrisis, Tsjernobyl, de val van de Berlijnse Muur, 9/11, het beleid van Margaret Thatcher, de klimaatcrisis, Brexit en de coronapandemie. Sinds hij kind is, interesseert Roland zich in wat zich afspeelt in de wereld rondom hem. Als hij op kostschool zit, is de Cubacrisis een van de gespreksonderwerpen in de jongensslaapzaal. Ook later bediscussieert hij politieke en sociale thema's met vrienden en familie.

Via herinneringen aan zijn vader, een militair en kolonel, en waardoor hij zijn kindertijd in een bubbel in Libië beleefd heeft, en de dagboeken van zijn Britse schoonmoeder wordt ook de Tweede Wereldoorlog besproken en de impact daarvan op het hedendaagse Duitsland. Zijn schoonmoeder Jane heeft bij de aanloop naar W.O. II in Oost-Berlijn gewoond waar ze vrienden en haar dan toekomstige Duitse man leerde kennen die betrokken waren bij Der Blaue Reiter (een vernieuwende kunstenaarsgroep van ca 1911 tot 1914), en Die Weisse Rose (een Duitse verzetsgroep tegen het Naziregime tijdens W.O. II). De familielink tussen Groot-Brittannië en Duitsland overstijgt de generaties en loopt door de hele roman.

McEwan gebruikt al deze historische gebeurtenissen als kapstok om Rolands leven aan op te hangen. Het boek is een knappe terugblik op meer dan een halve eeuw wereldgeschiedenis waarin Roland, met hoogte- en dieptepunten, zijn weg moet zoeken naar onafhankelijkheid, vrijheid en geluk. Weliswaar is het eerste deel heel detaillistisch en het moeilijkste om door te komen. Pas daarna wordt het boek leesbaarder en word je meer meegezogen in Roland’s leven.

McEwan is een meesterlijk schrijver met oog voor detail. Zijn beschrijvingen van omgevingen zijn tot in de puntjes uitgewerkt. Ook de personages zijn meticuleus neergezet, waardoor de lezer kan ontdekken hoe en waarom zij bepaalde beslissingen nemen. Zijn schrijfstijl is rijk, geraffineerd en allesbehalve spaarzaam.

McEwan springt heen en weer in de tijd aan de hand van flashbacks, waardoor de lezer inzicht krijgt in hoe het verleden doorwerkt in het heden en de toekomst. Je moet aandachtig genoeg zijn om niet verloren te raken en onderlinge verbanden te kunnen leggen. Vele jaren later laat de auteur Roland zijn vroegere pianolerares en Alissa, zijn eerste vrouw, terug opzoeken. De oudere Roland blikt steeds vaker terug op zijn leven dat hij bekijkt als een aaneenschakeling van gebeurtenissen en beslissingen. Het is soms pijnlijk om te lezen hoe traumatische ervaringen uit het verleden het heden sturen en tekenen, niet alleen voor mensen maar ook voor de wereld. De gebeurtenissen die ons zo maar overkomen, blijken steeds aanwezig te zijn in McEwans romans. “Life is what happens when you are busy making other plans.” In het slot laat McEwan Roland melancholisch terugblikken op zijn leven én angstvallig vooruitkijken op de veranderende wereld, met de klimaatcrisis die er uitspringt.

Ietwat kritischer dan over McEwan’s kunnen, ben ik over de Nederlandse vertaling, waarin me een aantal slordigheden zijn opgevallen, en de Britse cultuur en mentaliteit weer niet helemaal naar boven kwamen op heel wat momenten. Het is altijd jammer als je weer eens tot die conclusie moet komen. Al bij al is 'Lessen' een stevige aanrader, al is het even doorbijten en volhouden om je zo te laten meenemen door dit verhaal.

Titel: Lessen
Auteur: Ian McEwan

Vertalers: Harm Damsma, Niek Miedema
Uitgever: De Harmonie
Jaar: 2023

Ik kom hier nog op terug - Rob van Essen

Een heerlijk geschreven boek, overtuigend genoeg om je in zoveel tijdreizen te laten meeslepen!

Wat zou je doen als je terug in de tijd kon gaan en een fout uit je verleden goed kon maken? Deze kans krijgt journalist Rob Hollander als hij een reportage wenst te schrijven over hoe zijn studiegenoten uit zijn eerste jaar filosofie het er vanaf hebben gebracht in hun leven voor het kapseizende “Wij Nederland”. Als hij een van zijn medestudenten, Ickx, contacteert met dit doel wordt hij bijna gedwongen om naar New York te reizen om hem te ontmoeten. Maar Ickx maakt het hem makkelijk want in één klik komt hij met een soort teletijdmachine ((Professor Gobelijn is calling!), de “JUMP-unit”, in Schiphol terecht. En dan in een tweede klik bij Ickx en zijn “assistente” Grace aan de andere kant van de oceaan.

Rob van Essen schreef weer een heerlijk fantasievol en vermakelijk boek, dat je zonder verpinken meepakt naar een wereld waarin er losjes aan tijdreizen wordt gedaan in andere dimensies zonder dat de mensen in je buurt in het heden dit opmerken. Met dit boek won hij de Libris Literatuurprijs in 2024, en brak hij er, evenals na zijn Libris Literatuurprijs gelauwerde roman ‘De goede zoon’ in 2019, nog meer mee door in Vlaanderen.

Als je zelf van alles in je kop hebt uit je eigen leven, en niet per se aangrijpende autofictie hoeft te lezen in zo een periode, doet het al eens deugd in het gezelschap te toeven van Rob Hollander. Die moet ofwel de hekken van twee aaneengrenzende bruggen schilderen in het huidige Amsterdam, of bevindt zich in in het Amsterdam van de jaren ’80 met zijn studiegenoten van weleer, om dan daarna samen met hen een onderkomen te vinden in een Frans klooster voor een jaar of vijf – of nog langer. Daarnaast komen er nog een aantal andere tijdlijnen aan bod, waar Rob Hollander wat in het rond loopt, maar toch is er geen enkele echt herkenbaar voor jezelf. Ik veronderstel dat jaargenoten van Van Essen die in dezelfde tijd als hem in Amsterdam studeerden, zich wel zullen hebben verkneukeld bij de plaatsen en referenties die hij aanhaalt. Sowieso biedt zijn heerlijke beeldtaal en zijn constant weerkerende humor weer leesgenot van de bovenste plank.

“[…] In werkelijkheid bestond het domein van de filosofie uit de resten die waren overgebleven nadat in de loop der eeuwen alle echte kennis zich van haar had afgescheiden en voor zichzelf was begonnen. Perifere Restfaculteit was een betere benaming geweest.”

Je moet je ook goed kunnen concentreren om te ontcijferen hoe dit boek ineen zit waarin er verschillende verhalen naast elkaar bestaan, te volgen welke tijdslijnen er later en dan weer er voor komen, de proloog en de epiloog nog eens na te lezen, enz. om dan te merken dat de puzzel uiteindelijk wel klopt. Het boek blijft spannend tot op enkele bladzijden voor het einde. Je gaat zo mee op in het verhaal dat het je niet scheelt dat de auteur je weer in een vervreemdende wereld heeft gedropt, zoals hij meestal doet in zijn werk.

Er worden veel vragen gesteld en twijfels geuit door en tussen de personages onderling. Over wat echt is en wat fictie, over de verhalen die we elkaar vertellen, over tijd, continuïteit, over wat je je echt goed kan herinneren van een jeugdtrauma, de verschillen tussen bestaan als individu en als groep, en wat je dan juist tot mens maakt. Als je pas een gesprek hebt gehad met iemand die je het Afrikaanse Ubuntu-concept op basisniveau heeft uitgelegd, ga je weer associëren en verder nadenken natuurlijk. (“Ik besta als wij bestaan.” “Als ik jou leer kennen, ‘maak’ jij mij mee als mens.” “Mens worden door anderen.” “Elke nieuwe mens die je ontmoet in je leven, kan je leven veranderen.”) Lekker cosy vanuit de zetel en niet door een mis gegane tijdreis. Wat me trouwens ook aan Thea Beckman herinnert. Maar oké, ook op al die vragen kan je altijd terugkomen. Dat is uiteindelijk wat filosofen blijven doen, toch?

Titel: Ik kom hier nog op terug
Auteur: Rob van Essen
Uitgever: Atlas Contact
Jaar: 2023

Alors on danse - Ines Nijs

Spannende ontspanning in een lichte toonaard voor op uw favoriete zomerleesplek

Alors on danse heet de opvolger van Born to be wild, het tweede deel in de “Werchter”-trilogie van de Vlaamse auteur Ines Nijs. De personages uit het eerste boek, Lexi Callier, onderzoeksjournaliste, en Karl, undercoveragent, hebben op de wei van Werchter afgesproken tijdens het concert van de Belgische internationale muziekheld Stromae. (Die laatste heeft zo’n geweldige muziek – een mengeling van verschillende genres – én teksten!) Op hetzelfde moment wordt het lichaam van fruitteler Marc De Beer gevonden onder de tribunes van KluB C. Karl en Lexi komen er op uit en gaan deels elk voor zich deels te samen op zoek naar de dader en wat er allemaal achter zit. 

De lezer weet eigenlijk al wat er gebeurd is van aan het begin. De vraag is op welke manier de aspiraties van de verschillende figuren in het boek zullen samenkomen, en of sommigen onder hen geen banvloeken over zichzelf hebben uitgeroepen. De plot ontrolt zich gestaag en er wordt regelmatig geswitcht tussen verschillende perspectieven van zowel een groepje personen dat zich snel rijk wil wanen als van het detective-duo Lexi en Karl, waardoor het ritme strak genoeg blijft. Deze twee voelen zich romantisch ook tot elkaar aangetrokken al worden ze door enkele misverstanden – hopelijk tot aan het laatste deel? –uit elkaar gehouden. Laetitia, Lexi’s dochter, is een puberende tiener geworden, en dat durft Lexi door al haar dagelijkse beslommeringen en de spanningen die haar zoektocht haar verschaft, al eens uit het oog te verliezen. Ook worden sommige personages ingehaald door hun eigen verleden waardoor de spanning nog extra toeneemt. 

Nijs schrijft erg natuurlijke en dagelijkse dialogen. Vragen over relaties, (onzekerheid over) seksualiteit en de opvoeding van kinderen komen zo “en passant” aan bod in dit misdaadverhaal, wat zowel kwetsbaar als herkenbaar overkomt. Angst, de wil om te overleven, en wraakgevoelens wisselen elkaar af bij de verschillende personages. De verhaallijn is ook wat interessanter dan in haar vorige boek. 

Nijs’ tweede thuisland, Senegal, komt ook weer aan bod. Mag ik net als in mijn vorige bespreking een hoop of vraag uitspreken: of ze in haar derde deel Psychokiller enkele dozijnen tijgermuggen, teken of andere parasieten uit Senegal wil loslaten op de Werchter-wei, en zo een kleine “crisis” veroorzaken, met voorbedachten rade of zo? Dat is alvast “psychokiller”-achtig genoeg! 😊 Waarschijnlijk ben ik hiermee al te laat. Haar laatste deel komt er in mei volgend jaar al aan. De muziekreferenties maken dit en ongetwijfeld het vervolg hierop tot een “spannend ontspannend” zomer-festivalboek, erg goed gezien!

Titel: Alors on danse
Auteur: Ines Nijs
Uitgever: Manteau
Jaar: 2025

Monsieur Hawarden - Filip De Pillecyn

Mysterie en melancholie in Malmédy

 

De heruitgave van 2024 door de fijne literaire uitgeverij Tzara bevat niet alleen De Pillecyns novelle uit 1933, maar ook een uitgebreide inleiding van Tom Lanoye en een onderzoeksverslag van Annick Lesage over de historische figuur achter het verhaal. De novelle bevat ook illustraties van Reinhart Croon. De meeste lezers van de leesclub waarmee ik dit boek besprak, hadden dan ook deze uitgave gelezen, een enkeling was erin geslaagd een bijna oorspronkelijke uitgave te bemachtigen en iemand anders had dan weer beroep gedaan op de DBNL (Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren).

De inleiding van Tom Lanoye gaat over de gekende en controversiële levenswandel van de auteur. Filip De Pillecyn (1891-1962) was namelijk een nazicollaborateur: hij zette zich in voor een Vlaamse Kultuurkamer, was redactielid van een Duitsgezind blad en spoorde jongeren aan om naar het oostfront te gaan. Na de oorlog werd hij zwaar bestraft maar zwoer hij zijn verleden nooit af. Lanoye gaat, zeker sinds hij zich zijn laatste roman De draaischijf er nog meer in verdiept heeft, te keer tegen die collaboratie. Toch breekt hij een lans om het werk van De Pillecyn nog steeds te lezen, niet het minst omdat zijn werk in feite maar heel weinig nationalistische propaganda bevatte. Ik mag het er graag mee eens zijn om boeken, en andere kunstvormen, op hun merites te waarderen, dus waarom deze korte novelle niet? Ook kijkt hij naar deze novelle "Monsieur Hawarden" als was het de eerste “genderfluïde, misschien zelfs non-binaire novelle in de Vlaamse Letteren”. Daar zijn we het dan misschien niet zo zeer over eens, waarover later meer.

Een mysterieuze figuur genaamd Monsieur Hawarden betrekt een huisje in de Hoge Venen, dichtbij Malmédy, vandaag de Belgische Oostkantons, maar correct in de novelle verwezen als naar een klein Pruisisch dorp aangezien we in de tijd van vóór de Eerste Wereldoorlog zitten, en dit dan nog helemaal geen Belgisch gebied is. De beschrijvingen van De Pillecyn zijn dromerig, atmosferisch, en vooral erg suggestief voor de setting van het verhaal dan wat er echt zwart op wit wordt gezet. Hawarden die zich teruggetrokken heeft uit zijn vorige leven, wandelt dagelijks in de omliggende bossen met zijn elegante stadskledij, en zal steeds een vreemde eend in de bijt zijn in het dorp. De tiener Alex is gefascineerd door hem, en hij voelt zich vereerd dat hij deze monsieur telkens mag vergezellen en hem in het dorp en de omgeving mag gidsen.

De taal en de stijl van de auteur doen zeker denken aan een boek van een tijdsgenoot van hem dat ik al las: “Elias of het gevecht met de nachtegalen” van Maurice Guilliams. Een diepe melancholische stijl maakt zich meester van de bladzijden. Geleidelijk wordt duidelijk dat Monsieur Hawarden eigenlijk een vrouw is die als man leeft. De Pillecyn suggereert dat zij deze keuze maakte na een gebroken hart. Onze leesclub suggereert zelfs dat er nog een spectaculairder verhaal kan achter zitten, onopzettelijke doodslag misschien zelfs, als wraak op een man die Mary geslagen of misbruikt zou hebben, of gewoon weggelopen uit een ongelukkig huwelijk. Aangezien dit nooit helemaal duidelijk wordt, kan de fantasie daarover alle kanten op gaan.

Of monsieur Hawarden, geboren als de Engelse Mary Gillibrand, genderfluïde is, of echt als ideaal heeft een man te willen zijn, zit volgens mij niet in het verhaal. Zeker is dat Mary als vrouw nog een sterk verlangen in zich voelt, en zich als vrouw nog steeds geliefd wil voelen. Maar met haar verleden duikt ze onder en doet ze zich als man voor om voor zichzelf in te kunnen staan, en onafhankelijk te kunnen leven. Ze wil zich niet meer aan de normen van die tijd voor vrouwen conformeren kortom. In de geschiedenis zijn er nog wel meer voorbeelden van te vinden.

Zoals bijvoorbeeld ook George Sand, geboren als Amantine Aurore Lucile Dupin, een Franse schrijfster en feministe, en onder haar mannelijk schrijverspseudoniem bekend werd, en met wie de historische Mary, zo blijkt uit het historische onderzoek van Annick Lesage, goed bevriend raakte toen ze beiden op hetzelfde internaat in Parijs onderwijs kregen.

Annick Lesage is inderdaad op zoek gegaan naar wie de echte Monsieur Hawarden was: Mary/Mériora Gillibrand. In haar jeugd was ze eerder een kwajongen, waarvan ze op haar internaat zo veel mogelijk moest genezen. Haar onderzoek is niet zo zeer literair dan wel historisch waardoor we als lezer met heel wat feiten overspoeld worden. Dit brengt ook een groot verschil aan het licht, tussen wie Gillibrand echt was, een ontembare, intelligente vrouw uit de Engelse hogere klassen die bevriend raakte met George Sand, en het in isolatie levende personage dat De Pillecyn van haar heeft gemaakt. Lesage maakt haar onderzoek erg spannend. Als een detective graaft ze zo diep mogelijk en probeert ze zoveel mogelijk over Mary Gillibrand oftewel onze Monsieur Hawarden te weten te komen. Maar hoe hard Lesage ook probeert, haar werkelijke motieven om als man te leven blijven natuurlijk als een mysterie in de lucht hangen en geven aanleiding tot nieuwe verhalen over deze fascinerende figuur. Zowel Lanoye als de leesclubleden gaven een mooi rijtje (LGBTQI+) auteurs op die met deze premisse aan de slag zouden kunnen. Ik denk hierbij zelf ook aan enkele namen, en wie weet wie dit leest, ook wel aan een aantal.

Filip De Pillecyn liet zich ten slotte zelf inspireren door een Franse novelle die al bestond over deze figuur, geschreven door de Waalse auteur Henri Pierre Faffin, gebaseerd op ware feiten, en waarvoor hij de vraag had gekregen die te vertalen. Daar hield hij zich niet aan, en hij maakte gewoon zijn eigen gefictionaliseerde versie . En dan regisseerde (de mij onbekende) Harry Kumel in 1968 ook nog een film gebaseerd op dit verhaal (met een zekere Ellen Vogel in de hoofdrol, mij ook onbekend). De novelle op zichzelf raakte meerdere snaren, de schrijfstijl is prachtig, en de relatie tussen monsieur Hawarden en Alex wordt erg knap weergegeven. Het is de moeite om dit werkje tot tweemaal toe te lezen en er je helemaal in te verdiepen.

Titel: Monsieur Hawarden
Auteur: Tom Lanoye, Filip De Pillecyn, Annick Lesage
Illustrator: Reinhart Croon
Uitgever: Tsara
Jaar: 2024

Onder Palestijnen. De Intifada in beeld - Joe Sacco

 Een dertig jaar oud ogen openende graphic novel

 

De graphic novel (grafische roman) ‘Palestine’ (‘Onder Palestijnen’ in het Nederlands) van de prijswinnende Amerikaans-Maltese journalist-illustrator Joe Sacco (Portland, Oregon) kende eind 2023, in ieder geval in de Engelstalige wereld, een nieuwe druk en een nieuw verkoopsucces. (*) Dit natuurlijk door het uitbreken van de oorlog tussen Israël en de Palestijnse terreurgroep Hamas in Gaza. Oorspronkelijk is dit prijswinnende boek gepubliceerd in 9 afleveringen, tussen 1993-‘95, en biedt het een diepgaand verslag van Sacco’s bezoek aan de Palestijnse gebieden in 1991-‘92, tijdens de Eerste Intifada. Sacco heeft er in 9 delen straffe cartoons over persoonlijke verhalen en ervaringen van gemaakt.

Aan de hand van verhalen van de mensen die hij interviewt, documenteert hij de Palestijnse geschiedenis die op dat moment al uitgewist wordt. Sacco groeide zoals zovelen in de westerse wereld op met de geschiedenis van het Midden-Oosten door voornamelijk Israëlische ogen, en hij beschrijft eerlijk hoe hij daardoor zelf erg onwetend is en vooroordelen heeft.

De auteur combineert zijn cartoons met veel tekst om aan de duidelijkheid niets over te laten. Zijn donkere humor en sarcasme komen terug in zijn zwart-witte cartoons net als in zijn teksten. De tekeningen zijn veelal schokkend en de portretten die hij maakt, zijn erg expressief en staan meestal grimmig of tonen veel verdriet.

Sacco benadert de verhalen die hij te horen krijgt, met een vreemde mengeling van betrokkenheid en emotionele afstand. Hij wil de Palestijnse ervaring van dichtbij meemaken, maar tegelijkertijd ook afzijdig blijven. Daardoor komt hij soms wel sensatie zoekend en koud over. Hij toont zichzelf op deze manier als een niet zo sociaal aangelegde journalist met een nerdy brilletje.

Hij onderzoekt hoe Amerikaanse media de menselijke slachtoffers aan Israëlische zijde een gezicht geven, terwijl Palestijnen naamloos en gezichtsloos blijven, en ze zo dehumaniseren. De Palestijnen die Sacco ontmoet, zijn daarom sceptisch over de impact van journalistiek. Velen betwijfelen of hun verhalen ooit correct zullen worden verteld of tot verandering zullen leiden. Eén man weigert zelfs zijn verhaal te delen, uit angst voor represailles nadat een eerdere ontmoeting met een journalist leidde tot twee jaar gevangenschap.

Sacco belicht de tegenstrijdigheden in het conflict. Terwijl de Israëlische identiteit en veiligheidsmaatregelen worden geprezen, krijgt dezelfde vraag van de Palestijnen geen erkenning. In één fragment beschrijft een Amerikaanse Jood: "Israël heeft een sterk leger nodig. Het is omringd door vijanden." Maar wanneer Palestijnen vergelijkbare veiligheidsoverwegingen uiten, worden ze vaak afgeschilderd als extremisten.

De onrechtvaardigheid komt bv. naar voren in een incident waarbij een huis werd bekogeld met stenen. Terwijl Palestijnse daders streng worden gestraft, blijven Israëlische daders vaak ongestraft. Een huiseigenaar merkt op: "We hopen te horen over de aanklacht tegen jullie extremisten zoals we horen over die van de onzen." De grafische roman toont talrijke voorbeelden van discriminatie en ontberingen van Palestijnen.

Te midden van deze omstandigheden toont het verhaal ook momenten waarop het leven gevierd wordt. Een vader die zijn zoon verloor aan geweld zegt tijdens een bruiloftsfeest: "Ik voel pijn in mijn hart om de dood van mijn zoon, maar we moeten DEZE gelegenheid vieren... we moeten laten zien dat we sterker zijn dan de pijn."

Sacco documenteert de uitwissing van de Palestijnse geschiedenis. Een oudere Palestijn vertelt hoe hij zijn familie meenam om zijn voormalige land te zien: "Ze hebben alles vernietigd. Er is geen teken dat we er ooit hebben gewoond."

Het boek geeft een beknopte geschiedenis van het conflict, inclusief hoe drie kwart miljoen Palestijnen in 1948 vluchtten of werden verdreven uit wat nu Israël is. Sacco vermeldt hoe bijna 400 Palestijnse dorpen werden verwoest en hoe vluchtelingenkampen semi-permanent werden - geen tijdelijke tenten, maar permanente nederzettingen waar mensen televisie kijken, winkelen en families grootbrengen.

Gevangenschap is een terugkerend thema in het boek. Met 90.000 arrestaties in de eerste vier jaar van de intifada werd gevangenschap een algemene ervaring onder Palestijnse mannen. Sacco merkt op dat hij verbaasd is wanneer hij een man in zijn midden-20 ontmoet die níet gearresteerd is geweest.

De roman toont de diepgaande impact van het conflict op het dagelijks leven:

• Een falafelverkoper in Ramallah vertelt hoe hij vroeger zeven mensen in dienst had, maar nu alleen met zijn vader werkt omdat dorpelingen de stad vermijden vanwege militaire aanwezigheid.
• De 15-jarige Firas vertelt dat hij nooit aan iets anders denkt dan de intifada. Op zijn leeftijd is hij al eenmaal neergeschoten en driemaal gearresteerd. Wanneer Sacco vraagt naar zijn ouders' mening, zegt Firas: "Mijn ouders zeggen dat ik een goede zaak dien."
• Een man beschrijft hoe soldaten hem dwongen zijn eigen olijfbomen om te hakken, waarvan sommige meer dan 100 jaar oud waren en geplant door zijn vader. "Ik voelde dat ik mijn zoon doodde toen ik ze omhakte," zegt hij. Sacco merkt op dat Israëli's meer dan 120.000 Palestijnse olijfbomen hebben ontworteld in de eerste vier jaar van de intifada.
• Jongerenclubs worden gesloten gehouden, waardoor kinderen bv niet onder elkaar kunnen voetballen. In plaats daarvan richten ze zich op de strijd en zingen ze liederen over de intifada, zelfs op school. Bijna elk huis heeft iemand die gevangen, overleden of gewond is.

Aan het einde van zijn reis ontmoet Sacco twee jonge vrouwen uit Tel Aviv. Eén van hen, Naomi, zegt: "Misschien zou ik, als ik een Palestijn was, ook een terrorist zijn om mijn land terug te krijgen..." Later voegt ze toe: "Ik weet dat de omstandigheden in de vluchtelingenkampen slecht zijn, maar in het algemeen zijn de omstandigheden voor de Arabieren onder bezetting beter dan voorheen."Zo beschrijft Sacco dikwijls tegenstrijdige standpunten, soms zelfs van dezelfde personen. De Israëlische vrouwen worden uiteindelijk geïrriteerd door Sacco's focus op het conflict en laten hem weten dat ze er niet altijd aan willen denken. In tegenstelling tot de Palestijnen die hij ontmoet en de luxe niet meer hebben dit te kùnnen negeren. 

‘Onder Palestijnen’ is een al 30 jaar oud maar ogen openend verhaal, dat de geschiedenis brengt van het Israëlisch-Palestijnse conflict. Historische gebeurtenissen moeten herkend en herinnerd worden, omdat ze een blijvende invloed hebben op onze wereld van vandaag. Geschiedenis brengt inzichten en het is belangrijk om verhalen vast te leggen van gemarginaliseerde groepen en oudere generaties vooraleer deze verloren gaan. 

Dankzij de gegroefde gezichten en emotioneel beladen tekeningen in ‘Onder Palestijnen’ evenals in zijn latere graphic novels blijven zeker voor visueel ingestelde lezers de verhalen van Joe Sacco, die al doende het genre van de ‘journalistieke graphic novel’ heeft uitgevonden, zeker zo lang hangen. 

Sacco zelf liet in december 2023 in de krant The Guardian noteren dat hij blij is dat het boek opnieuw in druk is en een nieuw publiek bereikt, maar dat de reden daarvoor hem tegelijkertijd ook erg bedroeft. 

“That the book itself still has relevance is a sorry testament to the enduring tragedy of the Palestinians – though, in some ways, it’s also a tribute to their fortitude, their unwillingness to give in.(*)

(*) https://www.theguardian.com/books/2023/dec/10/joe-sacco-palestine-graphic-novel-gaza-print-new-readers

Enkele maanden geleden kwam er bij de New York Times een drie pagina lange strip uit die Joe Sacco samen met die andere graphic novel-grootheid Art Spiegelman (MAUS) maakte, waarin ze beiden hun wanhoop uitten over wat er nu in Gaza gebeurt. De Standaard mocht de strip overnemen, die hier te vinden is: https://www.standaard.be/media-en-cultuur/grootheden-art-spiegelman-en-joe-sacco-verbeelden-samen-hun-wanhoop-over-gaza/40518079.html .

Titel: Onder Palestijnen. De Intifada in beeld

Auteur: Joe Sacco

Uitgever: Xtra

Jaar: 2005

Tosca - Maud Vanhauwaert

Proza en poëzie tussen taal en witregels

In haar prozadebuut Tosca bewijst de geweldige en gelauwerde Vlaamse dichteres Maud Vanhauwaert dat ze ook een beeldrijke, psychologische en spannende roman kan schrijven.  In dit boek creëert ze een rijk en gelaagd verhaal waarin vertaalster May Solovjov, na een lezing over een Russische dichteres, een mysterieus bericht ontvangt van een jonge vrouw genaamd Aline: "Het was mijn laatste wens om het te kunnen meemaken." 

De toon van haar bericht is onrustwekkend, en drijft May ertoe contact met haar te zoeken. Wat volgt is een kat-en-muisspel, waarin May obsessief probeert door te dringen tot het gesloten boek dat Aline is. Daarvan getuigt ook de binding van de eerste druk van dit boek: de zogenoemde Japanse binding maakt dat de lezer de pagina’s zelf los dient te snijden. Zo gesloten het boek is, is Aline dus ook. Ritsen maar! 

De communicatie tussen de twee vrouwen verloopt moeizaam; Aline klapt dicht en verdwijnt af en toe. May probeert een verhaal te construeren met de weinige tips die ze krijgt, om haar eigen nieuwsgierigheid te bevredigen, evenals om haar vriendin Lou te overtuigen dat ze met iets zinvols bezig is. 

Lou heeft eigenlijk vooral schrik dat May zich laat meeslepen door de interne strijd die zich in de geslote Aline moet afspelen. Het meta-niveau van het boek ligt hoog: May schrijft aan haar redacteur een verhaal over wat ze van Aline te horen krijgt – en waarvan we niet weten wat allemaal waar is - en laat daar nog haar eigen literaire vrijheid op los. Daar laat ze Aline op háár beurt ook nog eens op reageren. 

Het is frustrerend voor zowel May als de lezer dat het verhaal van Aline zich zo traag afspeelt, en Maud Vanhauwaert brengt die frustratie en die wrevel dan ook heel goed over. Maar diezelfde wrevel is ook intrigerend. De schrijfster wil zo bereiken dat we als lezer nadenken over de aard van verhalen en hoe we die interpreteren. Sommige scènes en ook de aangeboorde thema’s zijn zwaar, maar opnieuw wordt het schrijven van Maud luchtig gehouden door witregels en toch ook wel humor hier en daar. In het laatste deel gebeurt er ook ineens veel meer. 

De gedichten die doorheen het boek zijn opgenomen, breken af en toe het ritme van de roman, maar zijn interessant genoeg om het gemoed van May beter te leren begrijpen. Deze gedichten doen qua sfeer denken aan en verwijzen naar enkele grote Russische dichters en auteurs. Het is dan ook geen slecht idee om deze gedichten na de roman te hebben beëindigd, pas / nog eens te lezen.   

Maud Vanhauwaert hanteert net als in haar poëzie een beeldrijke taal met originele metaforen. Het einde werkt verstommend en is tegelijkertijd ambigu, en laat enkele vragen nog onbeantwoord.
De emotie die zich vastzet in je lichaam na dit boek te hebben gelezen, is misschien wel waarnaar de titel "Tosca" verwijst, namelijk naar het Russische woord "toska", een complex gevoel van verlangen en melancholisch verdriet, dat moeilijk te vertalen valt.  Ook Aline valt moeilijk te “vertalen”, wat – niet toevallig -  aansluit bij de vragen die May's beroep als vertaler kunnen oproepen. 

Gevestigde dichters die ook proza beginnen te schrijven, hebben “het” al in hun pen. Maud Vanhauwaert hoort in het rijtje thuis van auteurs die mij zowel met gedichten als met proza, en ook als auteur zowel als performer op het podium weten te raken.  

Titel: Tosca

Auteur: Maud Vanhauwaert

Uitgever: Das Mag

Jaar: 2023

Leer me alles wat je weet - Hanna Bervoets

Een caleidoscopisch verhaal dat een heel leven omspant en vele thema’s aankaart

In een caleidoscopisch verhaal en haar langste roman tot nu toe, neemt Hanna Bervoets ons mee in het leven van een merkwaardige en complexe vrouw, Danielle 'Daniel' de Koster. Het verhaal begint na haar plotse dood wanneer haar partner Jodie, veertien jaar jonger, besluit Daniels levensverhaal te reconstrueren.

In tien niet-chronologische delen die verschillende periodes uit Daniels leven belichten, leren we haar kennen vanuit het standpunt van Jodie. We beginnen in 'het midden' – de gelukkigste tijd in Jodies en Daniels relatie – en bewegen van daaruit terug en vooruit in de tijd. Door deze structuur ontvouwt Daniels leven zich geleidelijk voor de lezer. Op de helft van het boek komt er wel meer vaart in het verhaal.

Daniel is een eigengereide en koppige vrouw, zelf getekend door een fysieke beperking en chronische pijn na een ongeluk. Ze wijdt haar leven aan het bijstaan van mensen die nog geen medische diagnose hebben maar wel lijden. Via gesprekken met mensen die haar goed kenden, zowel vrienden als voormalige patiënten, reconstrueert Jodie niet alleen Daniels leven, maar ook haar gecompliceerde persoonlijkheid. Hoe onbaatzuchtig een bepaald engagement voor anderen kan zijn, is voor mij een herkenbaar thema.

Bervoets geeft in deze roman een stem aan gemarginaliseerde groepen in de samenleving, in het bijzonder aan mensen met chronische aandoeningen die vaak niet serieus worden genomen door de medische wereld. Zo kan je lezen over Daniels werk bij de hiv-vereniging in de jaren '90 en later bij stichting Lucille, die ze samen met Jodie opricht om mensen te helpen bij het vinden van diagnoses en behandelingen.

De roman bekritiseert scherp hoe het medische systeem vaak tekortschiet, vooral voor vrouwen. Bervoets brengt een waaier aan on- of verkeerdelijk gediagnosticeerde vrouwelijke aandoeningen in beeld: hartproblemen die niet worden gezien, endometriose wat wordt afgedaan als 'zware menstruatieklachten', en kankerpatiënten die minder behandelingen krijgen dan mannen. Ze zet de spotlight op wat ze eerst 'medische onwetendheid' noemt, en wat later volgens haar blijkt voort te komen uit systemische problemen in de gezondheidszorg. Een issue dat nu ook overigens meer en meer aan bod komt in de geneeskunde. Als je een zwarte vrouw bent, ben je er meestal nog erger aan toe.

Daniel, zonder sterke familiebanden, vindt verbondenheid in vriendschappen en haar inzet voor verschillende gemeenschappen. Bervoets stelt scherp op hedendaagse invullingen van familie, gebaseerd op ‘eigen keuze’ in plaats van enige vorm van bloedverwantschap.

De liefdesrelatie tussen Jodie en Daniel wordt genuanceerd weergegeven. Hun band is complex, soms stormachtig, en laat zien hoe de balans tussen partners kan verschuiven wanneer een van hen ziek is of wanneer professionele en persoonlijke rollen door elkaar lopen. Wat onder andere een wig tussen hen drijft, is de zoektocht naar erkenning. Daniel zoekt haar eigenwaarde in de waardering van anderen, in het gevoel nodig te zijn. Jodie daarentegen zoekt erkenning van Daniel zelf. Ze voelt zich regelmatig genegeerd door Daniels focus op het helpen van anderen en worstelt met de opofferingen die ze heeft gemaakt voor Daniels droom.

Ook de rol van technologie als verbindend instrument komt aan bod. In de jaren '90 zijn vroege computers en het internet cruciaal voor de aidsgemeenschap om informatie en ervaringen te delen via "hiv-net". Later ontmoeten Jodie en Daniel elkaar via een online forum waar Jodie hulp zoekt voor haar moeder. De schrijfster beoordeelt technologie genuanceerd: het kan zowel menselijke verbindingen versterken als veranderen, en biedt een platform voor gemarginaliseerde groepen om zich te laten horen en te organiseren.

De schrijfster schrijft heel mooi en vermijdt overdreven sentimentaliteit ondanks de zware thematiek. Ze excelleert in haar beschrijvingen en neemt voldoende tijd voor het gevoelsleven van de personages. Alleen komt er soms zoveel aan bod dat al die personages en thema’s niet altijd goed blijven hangen, en als lezer weet je ook niet altijd direct welke personages er nog gaan terug komen later. Vaak dragen de vele details bij aan het geheel, maar het boek blijft een dikke pil en dat maakt het niet evident om zo lang in het verhaal te blijven zitten.

In dit boek zit zoveel in dat je goed moet blijven lezen tot aan het einde. En het is zeker herkenbaar – en wie weet behulpzaam – voor de vele mensen die in het echte leven ook worstelen met medische aandoeningen die vaak niet juist gediagnosticeerd worden. Bervoets is één van de schrijvers die me blijven fascineren.

Titel: Leer me alles wat je weet

Auteur: Hanna Bervoets

Uitgever: Pluim

Jaar: 2023

Feest van het begin - Joke van Leeuwen

Een historische roman met heel wat inzichten

Joke van Leeuwen schreef deze roman in 2012 waarmee ze de AKO-Literatuurprijs won, de voorloper van de huidige Nederlandse Boekenbon Literatuurprijs.

In ‘Feest van het begin’ leer je de vondelinge Catho kennen die op autoritaire wijze in een klooster wordt grootgebracht. Op een gegeven moment komt ook de jonge novice Berthe in het klooster aangewaaid, die voor haar rijke familie te rebels bleek te zijn. Zij trekt zich het lot van de gepeste Catho aan, ontfermt zich over haar, en leert haar stiekem lezen en schrijven.

Via de straten worden er geruchten opgevangen dat er verzet groeit tegen de koning en zijn gevolg. Zonder enig gebruik van tijdsaanduidingen of plaatsnamen, merk je dat je je in de tijd van de Franse revolutie bevindt, en dat je je in de straten van Parijs begeeft. Waar kranten beginnen verkocht te worden, waar meer mensen inderdaad leren lezen en kritischer te denken. Niet alleen in het rijke chique deel dat dan tot de elite behoort, maar ook in de vuile straten van de armere wijken waar gewone mensen trachten te overleven. Waar werkenden meer en meer zien dat zij uitgebuit worden en dat er iets moet veranderen. Parijs was toen één van de meest bevolkte steden ter wereld. De Bastille en het paleis van Versailles worden bestormd.

Net zoals Catho en Berthe een tandem symboliseren waarin de grenzen tussen arm en rijk overbrugt worden en naar elkaar toe groeien, vinden elders in Parijs een Duitse pianoforte-bouwer, Tobias, en de beul van Parijs, Charles, elkaar in hun gemeenschappelijke liefde voor de muziek. Tobias is technisch begaafd en handig aangelegd. Samen met Charles zal hij de grondlegger zijn van de zogezegde verbetering om op de beschuldigden die bij Charles opgevoerd worden, de doodstraf toe te passen en die in latere tijden nog vele andere slachtoffers zal doen vallen: de guillotine. Charles heeft het idee aangevoerd en de plannen die al prematuur zijn uitgetekend, Tobias zal ze verfijnen en uitvoeren. Echter is het motto van het boek: Weest gelukkig, want jullie zijn niet schuldig. Tobias kan er niets aan doen, hij wil zijn zachtaardige lieve vrouw Gisèle, een dochter uit een rijkere familie, gewoon het leven gunnen dat ze gewoon is. Als Duitser was hij al niet populair in zijn buurt, zich verder compromitteren maakt daarom op hem ook minder indruk. (Beide personages zijn gebaseerd op notities van Charles-Henry Sanson uit Mémoires des Sanson van Henry Sanson uit 1862.)

Catho en Berthe worden op hun beurt door het klooster hardhandig uit elkaar gedreven, en moeten elk op hun manier zien te overleven in een nieuwe realiteit die voordien ondenkbaar was. En dat doen ze alle twee, want geluk ligt niet in het hebben van geld maar in de ambitie om het beter te hebben, verder te groeien. Beiden zijn op hun manier ook een voorbeeld in de strijd voor economische afhankelijkheid en meer rechten voor de vrouw in het begin van die Franse revolutie. Joke van Leeuwen is altijd al feministe geweest, al van voor deze term bestond. En ondanks de waarden van de broederlijkheid en zusterlijkheid, de vrijheid en de gelijkheid, is de positie van de vrouw er toen niet op verbeterd.

Joke van Leeuwen mag dit boek dan wel vaag hebben gehouden zonder al te veel details, haar beschrijvingen zijn dat allesbehalve en haar taal is zo poëtisch als mag verwacht worden van een pur sang dichteres. Op de eerste bladzijde bevind je je al in een waas van kleuren en vooral ook geuren. Eigenlijk is deze historische roman op maat van adolescenten gemaakt, zit er een wat naïeve kant aan het verhaal door zaken waar haar personages niet van af weten weg te laten, en heeft het ook elementen van een sprookje in zich: de personages hebben ondanks de vele tegenslagen steeds opnieuw kansen op het geluk, de hoop blijft.

Het boek voelt wat aan als Dickensiaans, omdat gewone mensen met een krachtige persoonlijkheid vanuit armoede en miserabele toestanden op eigen benen leren staan. Dit verhaal over zware tijden is daardoor eerder een licht dan een zwaar boek geworden. Het boek leest gewoon heel vlot ook al zijn er soms moeilijke tijdssprongen en perspectiefwisselingen. En hoewel sommige zinnen nogal lang zijn, vind je nergens hoogdravende taal of moeilijke termen.

Ook laat de schrijfster de lezer toe de emoties van de personages zelf in te vullen. Zij brengt het verhaal en de beschrijvingen aan, maar beschrijft consequent de gevoelens van haar personages niet doorheen het hele boek.

De beschrijving van de Franse revolutie in dit boek, en het vieren van het begin en de samenhorigheid die de opstanden teweegbrengen, zou in deze tijden kunnen opgaan voor bijvoorbeeld Syrië, dat zich net bevrijd heeft van het decennialange regime van de Assads. En een aantal jaren geleden ook voor de Arabische revoluties in een aantal andere landen in het Midden-Oosten. In Iran is de stem van de bevolking nog steeds te horen, denk aan de vrouwen die zich verzetten tegen de strenge sjiitische kledingvoorschriften ondanks de zware straffen vanwege het Iraanse autoritaire regime. Ook op dit vlak is dit een interessant boek voor schoolgaande jeugd om parallellen met onze tijd te zoeken. De verbinding die de personages in dit boek bij elkaar vinden, is alvast iets om ons aan op te trekken in onzekere en bange tijden.

Met dank aan: Karakter leesclub, Merksem

Titel: Feest van het begin

Auteur: Joke van Leeuwen

Uitgever: Querido

Jaar: 2012

--- Je reactie wordt pas zichtbaar nadat ik ze heb goedgekeurd. Your reaction will become visible after I will have approved it. Votre réaction devient visible après que je l'aurai approuvée.

De zieners - Sulaiman Addonia

Een overweldigend verhaal over oorlog en het verlangen naar vrijheid

Na zijn vorige roman "Stilte is mijn moedertaal" las ik nu de nieuwste worp van de Brits-Ethiopisch-Eritrese auteur Sulaiman Addonia die na jaren in Londen nu in Brussel is gesetteld. Een grenzen verkennende of grensverleggende roman, voor mezelf in ieder geval. Addonia wilde zich dan ook niet laten beperken door zijn uitgeverij en wilde zijn schrijven hoger, naar een rock ’n roll-niveau tillen. Dit mondt uit in een ongebreidelde uit het onderbewuste gehaalde stroom (stream of consciousness) aan lyrische woorden, poëtische zinnen, en kwaadheid uit de mond van de jonge Eritrese vluchtelinge Hannah over pijn, verlatenheid, seks, lust, de oorlog, het nog steeds heersende kolonialisme, de trauma’s die over de generaties heen zijn overgedragen. Al deze woorden komen samen in één lange alinea van zo’n 150 pagina’s.

Hannah heeft asiel aangevraagd in Londen en komt terecht in het huis van Diana, die haar opvangt tijdens de tijd die ze moet wachten op de Britse bureaucratie. In de vorm van een dagboek gegoten lees je de woorden van Hannah als een messcherpe aanklacht tegen de hypocriete houding en het egoïsme van het westen, en word je met de neus op de feiten gedrukt hoe het moeten vluchten van oorlog en opgelopen trauma’s een groot gevoel van ontworteling met zich meebrengen, de bodem onder iemands voeten zo maar wordt weggeslagen. Hannah wordt uiteindelijk niet erkend maar ook niet weggestuurd waardoor ze in een soort niemandsland terechtkomt waarin ze verschillende opeenvolgende ontmoetingen meemaakt.

Tegelijk is dit naast de zwaarte ook een speels boek vol met lust, passie, seks waarmee het boek zelfs een aanvang neemt, al vanaf de openingszin: “Ik ben geboren uit mijn moeder in Keren, maar werd herboren uit mijzelf in Londen, die lentenacht dat ik Bina-Balozi topte op een bank op Fitzroy Square.” Hannah krijgt in de “city” van Londen dan ook de vrijheid om haar seksuele identiteit volop te ontdekken en te beleven. Haar grote liefde is Bina Balozi, O.B.B. ook wel Bina-B. Tijdens de seks die ze met hem heeft, vertelt ze hem haar schrijnende verhaal dat ze meemaakte in haar huis, in het dorp waar ze opgroeide.

De vele seksscènes die elkaar in de roman opvolgen, zullen misschien niet door iedereen gesmaakt worden. Het is wel daarmee dat Hannah haar vrijheid opeist en haar identiteit vormgeeft. Wonen doet ze voor het tweede deel van het boek onder een boom in een park, haar “thuis”. Daar gaat ze in gesprek met de geesten van grote auteurs als Jorge Luis Borges, Arthur Rimbaud, Samuel Beckett, Virginia Woolf, Roberto Bolaño, Pablo Neruda, enz.
Haar vader begroef de boeken van haar geschoolde en werkende moeder in hun tuin zodat deze bewaard zouden blijven, hij zelf was analfabeet. Hannah leerde lezen en liet zich voortdurend omringen met boeken. Ook als ze bij Diana woont, laaft ze zich aan de daar prominent aanwezige boekenkast.

“Alles gaat voorbij, de liefde blijft”, een Eritrees gezegde, loopt als een mantra doorheen deze korte roman. Zo heftig en prachtig heb ik een tekst nog niet vaak meegemaakt. De beelden prikkelen de zintuigen, het is alsof je in een soort “trip” of hallucinatie zit, waardoor er ook niet altijd zo veel voor je eigen verbeelding overblijft om eerlijk te zijn… Addonia schreef de eerste opzet van dit boek in één ruk op zijn smartphone aan de Vijvers van Elsene. We mogen die vijvers dankbaar zijn dat hem daar de naam Hannah is ingevallen, en er zo veel inspiratie kreeg.

“In Londen, en in die eerste weken, was tijd het enige dat ik bezat, zo veel zelfs dat het voelde alsof het ministerie van Binnenlandse Zaken me in die zeeën van tijd wilde laten verdrinken.”

“Meer dan een lichaam hebben we niet om ons te herinneren aan de hoop die we hebben verloren, het thuis dat we nooit terug zullen krijgen. Thuis is meer geworden dan een land alleen.”

Titel: De zieners

Auteur: Sulaiman Addonia

Vertaler: Lucie van Rooijen

Uitgever: Jurgen Maas

Jaar: 2024

--- Je reactie wordt pas zichtbaar nadat ik ze heb goedgekeurd. Your reaction will become visible after I will have approved it. Votre réaction devient visible après que je l'aurai approuvée.

Kairos - Jenny Erpenbeck

Een passievolle complexe roman waarin privé en politieke gebeurtenissen synchroon verlopen

Jenny Erpenbecks roman “Kairos” (2021) speelt zich af in Oost-Berlijn aan het eind van de jaren tachtig en vertelt het verhaal van een intense maar ongelijke liefdesrelatie tegen de achtergrond van de in verval geraakte DDR.

In 1986 ontmoet de 19-jarige Katharina de 34 jaar oudere Hans, die getrouwd is. Ondanks het leeftijdsverschil en zijn huwelijk beginnen ze een gepassioneerde affaire. Hans, een onsuccesvolle schrijver en redacteur, oefent een sterke intellectuele en emotionele aantrekkingskracht uit op de jonge Katharina. Hij introduceert haar in de wereld van literatuur, kunst en klassieke muziek, en vormt haar politieke opvattingen en domineert steeds meer haar leven. Hun relatie wordt vanaf het begin gekenmerkt door een onevenwichtige machtsverhouding. Hans controleert en manipuleert Katharina, terwijl zij zich aan hem onderwerpt en steeds meer haar eigen identiteit verliest. De giftige dynamiek tussen hen wordt weerspiegeld in de desintegrerende politieke orde van de DDR.

De roman is nauw verweven met de historische gebeurtenissen van de late DDR. Het persoonlijke verhaal van Katharina en Hans wordt parallel verteld aan het verval van de socialistische staat. De val van de Berlijnse Muur en de hereniging markeren ook een keerpunt in hun relatie, die uiteindelijk uit elkaar valt.

Erpenbeck gebruikt een complexe vertelstructuur die voortdurend en zonder aankondigingen, schakelt tussen verschillende perspectieven en tijdstippen. Daardoor wil de auteur ook benadrukken dat het paar zich lange tijd als één entiteit, een “wij”, beschouwt. De titel “Kairos” verwijst naar de Griekse term voor het juiste of beslissende moment, een thema dat door de hele roman loopt. De auteur verweeft vakkundig persoonlijke herinneringen met historische gebeurtenissen en filosofische reflecties.
Macht en afhankelijkheid in relaties, de rol van tijd en tijdelijkheid, het verlies van idealen en illusies, en de transformatie van de Oost-Duitse samenleving zijn allemaal thema’s die in het boek terugkomen.

Kairos won in 2024 de Internationale Booker prijs (een prijs voor zowel de auteur als de vertaler, Michael Hofmann in dit geval voor de Engelse editie) en werd internationaal geroemd. De roman wordt gekenmerkt door een heel precies taalgebruik en veel psychologische diepgang. Erpenbeck slaagt erin om zowel een beklemmend portret van een giftige relatie als van een hedendaags beeld van de in verval geraakte DDR te creëren. Door de complexiteit van het boek, en de Duitse taal waarin ik dit las, heeft dit boek me bijna 2 maanden leestijd gekost of opgeleverd, afhankelijk van hoe je het bekijkt. Gelukkig kon ik dit bespreken met mijn lokale leesclub en er daardoor ook weer veel meer uit halen. Ook al was het soms moeilijk tussendoor, was dit werk het zeker waard.

De vorige titels die ik van deze auteur las, gaven ook brede inzichten in thema’s als migratie, identiteit en herinneringen. Zij zelf is afkomstig uit Oost-Duitsland en studeerde Theater aan de Humboldt Universiteit in Berlijn. Erpenbeck werkte eerst als theaterregisseur totdat ze zich tot succesvol auteur ontpopte. Ze won al tal van literaire prijzen en een aantal van haar boeken werden al in meerdere talen vertaald.  

Titel: Kairos

Auteur: Jenny Erpenbeck

Vertaler: Elly Schippers

Uitgever: Penguin Verlag, De Geus (Nl)

Jaar: 2021, 2024

--- Je reactie wordt pas zichtbaar nadat ik ze heb goedgekeurd. Your reaction will become visible after I will have approved it. Votre réaction devient visible après que je l'aurai approuvée.

Lampje - Annet Schaap

Een lichtgevend magisch boek

Lang liet ik dit prijswinnend, en ondertussen toch al als klassieker gekend, boek liggen in mijn kast. De lokale leesclub bracht hier verandering in, een eerste boek voor 8+ stond op ons programma om te bespreken. En wat voor één! Ik was direct om voor dit boek, en nog eens om en om. Het boek, over een meisje met de bijnaam Lampje, blies me omver en deed en doet me nog steeds nagloeien. Ik las een vlot te lezen wervelend en spannend avontuur vanaf de eerste bladzijde. Als ik niet kon doorlezen, was het door het dagelijkse werk en de beslommeringen, niet omdat ik niet wilde.

Hoofdthema in dit boek is het anders zijn van de mensen rond jou te aanvaarden. De thema’s die de met dit boek debuterend auteur, en eerder al alom geprezen illustratrice, Annet Schaap, al dan niet even subtiel aansnijdt, zijn er niet minder om: de eenzaamheid van kinderen die gebukt gaan onder een omgekeerde ouder-kindrelatie en die de zorgverlener worden van de overblijvende ouder, rouwverwerking, analfabetisme, alcoholisme, kindermisbruik, uithuisplaatsing, enz.

Het geheel wordt echter lichter gemaakt door waar dat het meisje met de bijnaam Lampje ook komt, nadat ze moet verhuizen van haar aan alcoholisme lijdende vader en die haar verwaarloost (door de dood van zijn vrouw), ze licht brengt waar er duisternis heerst. Het Zwarte Huis waar ze wordt ondergebracht, leeft na een tijdje op en de personages rondom haar waar ze verbinding mee maakt, worden aangeraakt: Martha ontdooit en haar zoontje Lenny wordt verliefd op Lampje. Het monster waarvan eerst sprake blijkt een wezen te zijn dat eenzaam en verstoten is, en zich probeert te verdedigen tegen een naar zijn aanvoelen vijandige omgeving. Ook de verwilderde vol gegroeide tuin wordt uiteindelijk aangepakt en opgekalefaterd.

De vrees voor het Zwarte Huis, en daarna ook de eigenaar ervan, de Admiraal, vormt de dreigende sprookjesachtige factor. De referenties naar bestaande sprookjes zijn legio: natuurlijk die van De kleine zeemeermin, en bv ook Blauwbaard. Daarnaast zijn er heel wat magisch-realistische elementen die het geheel niet erg realistisch doen lijken, hoewel het nooit een probleem is geweest om in het verhaal te blijven en in de gecreëerde wereld terug te keren. Het is zeker en vast een wereld, vol met fantasy, die aanslaat bij de bedoelde doelgroep. En tegelijkertijd met zo vele lagen die je kan bespreken met iets oudere kinderen. Het doorzettingsvermogen en de nieuwsgierigheid van Lampje die haar lef geven, zijn dan weer goede voorbeelden voor volwassenen om van te leren en over te nemen, waaronder ook ondergetekende!

De opbouw van het verhaal is als dat van een misdaadverhaal: de perspectieven van de verschillende personages komen aan bod, er spelen zich synchrone scènes af, er wordt teruggekomen op verschillende situaties door verschillende personages, enz. Dat maakt het geheel spannend waardoor je telkens de volgende bladzijde wilt omslagen, en is het ook geen wonder dat er zeven jaar na de publicatie al een serie én een film zijn gemaakt van dit boek. Tientallen vertalingen zijn er ook al verschenen. En binnenkort komt er nog een speciale theaterbewerking in de Vlaamse zalen door Theater FroeFroe en Johnny MUS.

De taal is wonderlijk mooi, en zit tjokvol metaforen om de dingen te beschrijven. De pen van Annet Schaap speelt met licht en donker zowel in haar tekst als in haar prachtige tekeningen. Wat ook straf is, is dat alle personages, ook de “slechte”, en soms slechts met enkele zinnen, een backstory krijgen, en je de motieven van hun daden beter gaat begrijpen. Schaap eindigt haar boek op een manier waardoor ik gelukkig dit nochtans sombere en duistere boek met een zucht van opluchting dichtsloeg. Lampje raakte een snaar bij mij die nog wel even zal blijven natrillen.

Titel: Lampje 

Auteur: Annet Schaap

Uitgever: Querido

Jaar: 2017

--- Je reactie wordt pas zichtbaar nadat ik ze heb goedgekeurd. Your reaction will become visible after I will have approved it. Votre réaction devient visible après que je l'aurai approuvée.