Waak over haar - Jean-Baptiste Andrea

Een overweldigend en terecht bekroond fresco van het 20ste eeuwse Italië

Een episch liefdesverhaal over de briljante leerling- beeldhouwer Mimo (Michelangelo) Vittaliani, geboren in een arme steenhouwersfamilie, en Viola Orsini, dochter van de belangrijke adellijke familie Orsini uit Genua: dit is het prachtige prijswinnende boek “Waak over haar” (Veiller sur elle) van de Franse auteur Jean-Baptiste Andrea.

Andrea sleepte zowel de prestigieuze Prix Goncourt als de Prix Fnac in de wacht met dit boek, na al hoge ogen te hebben gescoord met onder meer zijn minder barokke (maar niet minder heftige) roman “Honderd miljoen jaar en een dag”. Martine Woudt tekende voor de Nederlandse vertaling, die me ook al heel wat schoons uit het Franse taalgebied heeft geschonken.

Dit boek is overweldigend, veelomvattend, rijk aan actie en plottwisten. In zo'n 400 pagina's neemt Andrea je mee door de turbulente 20ste-eeuwse geschiedenis van Italië. Kunst en cultuur, feminisme, klassenstrijd, de opkomst en ondergang van het fascisme, de macht van het Vaticaan en de rol van de kunstenaar in dat alles – het komt allemaal voorbij. Zelfs de beginjaren van de Italiaanse film krijgen aandacht, met de legendarische Romeinse filmstudio Cinecittà die Mussolini hoogstpersoonlijk liet bouwen.

Vooral is deze vuistdikke roman bevolkt door de vele kleurrijke personages uit de omgeving van Mimo en de familie Orsini, waar Mimo uiteindelijk helemaal door zal worden opgenomen. Viola zal hij echter niet krijgen, vanwege hun beider afkomst maar vooral ook omdat ze elkaars opposanten zijn.

De roman is slim opgebouwd en past als een cirkel in elkaar. Het levenseinde van Mimo wordt al in de begin- en tegelijkertijd de slotscène van het boek beschreven. In het klooster waar hij de laatste 40 jaar van zijn leven heeft doorgebracht, ligt Mimo Vittaliani op sterven, omgeven door de abt en de monniken. Zelf is hij nooit als religieuze gewijd. Er moet nog wel een geheim worden onthuld in de loop van het boek. Hoe komt het dat er van Mimo maar weinig werken zijn overgebleven van hem en zijn echte pièce de résistance, de Pietà Vittaliani is weggestopt in datzelfde klooster, ontoegankelijk voor de buitenwereld? De auteur is ook beeldhouwer geworden: het eindresultaat zit al in de steen, of in dit geval het geheim in dit boek vervat, het moet er alleen nog “uitgehouwen” worden.

Je kan houden van zowel ingetogen als overvloedige boekwerken. Bij mij staat het één het ander niet in de weg. De maatschappelijke discussies en de opkomst en de neergang van het Italiaanse fascisme in dit boek zijn boeiend en leerrijk wegens nieuw voor mij. Kunst en liefde worden gebruikt als een element in de klassenstrijd.

Mimo werkt voor zijn kunstwerken op bestelling voor de kerkelijke en de steeds verschuivende politieke machten, maar levert telkens iets anders af dan er van hem wordt verwacht. Hij gebruikt het geld van zijn opdrachtgevers om zijn ambities waar te maken. Tot in de 20ste eeuw waren het rijke mecenassen, nu gaat dit dikwijls over het niet durven kwijtspelen van subsidies: wat is er nieuw aan?

Zowel Viola als Mimo waren in hun tienerjaren dromers die toen samen veel tijd doorbrachten, maar moeten en route leren rekening houden met hun omgeving als beperkende factor en proberen zich elk op hun eigen manier daartegen af te zetten. Viola blijft zich verzetten tegen de institutionele machten met dank aan haar erfenis, en kijkt er als de meest intelligente telg op toe dat haar familie niet te veel schade ondervindt van de kerende trend tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog.

Mimo is tijdens zijn leven altijd klein gebleven, 1m40. Of hij aan dwerggroei leidde, wordt niet helemaal duidelijk. Na meedogenloos gepest te zijn geweest in het atelier waar hij als leerling terechtkwam, komt hij in aanraking met de volkse circuswereld waar hij zich eindelijk onder gelijken voelt. Daar zie je de steeds weerkerende dualiteit bij hem: hij wordt er bekeken voor wie hij echt is, maar wil zich tegelijkertijd niet identificeren met “zijn groep” noch er zich tot laten reduceren.

Dit boek behelst zo veel dat je je erin kan verliezen. De prachtige beeldrijke taal en de beschrijvingen van het Pietra d’Alba-plateau zijn de kersen op de al zwaar beladen taart. Op VRTMax loopt er nu een tv-reeks over de geschiedenis van fascistisch Italië, “Mussolini, son of the century”, wat me een mooie aanvulling lijkt.


Boek gelezen en besproken met de Merksemse leesclub


Titel: Veiller sur elle | Waak over haar
Auteur: Jean-Baptiste Andrea
Vertaler: Martine Woudt
Uitgever: Editions Iconoclaste | Uitgeverij Oevers
Jaar: 2023 | 2024

Verzamelde werken - Lydia Sandgren

Wat een geraffineerd en uitgebreid familieverhaal als debuut

Zowel debutante Lydia Sandgren als vertalers Janny Middelbeek-Oortgiesen en Eline Jongsma hebben een knappe prestatie geleverd met Verzamelde werken, een familieverhaal bekroond met de Zweedse August-prijs in 2020. Sandgren werkte meer dan 10 jaar aan deze vuistdikke roman van 784 pagina’s over de familie Berg, die in Zweden een bestseller werd en waarmee ze hoge ogen gooide bij de literatuurcritici. De vertalers hebben alvast de longlist gehaald van de Europese Literatuurprijs dit jaar.

In Verzamelde werken leren we de vijftiger Martin Berg kennen. Aan het begin van het boek vinden we hem terug, op de vloer gelegen, te midden een berg ooit begonnen manuscripten en notities uit de 25 voorbije jaren, van toen hij nog een veelbelovende auteur wenste te worden. Hij is nu uitgeblust en op een keerpunt beland: zijn kinderen zijn uitgevlogen, zijn vrouw is jaren geleden verdwenen. In de rest van het boek overlopen we zijn leven tot dat bepaalde punt.

In de plaats van zijn eigen boeken te schrijven, stichtte hij met zijn jeugdvriend Per een kleine uitgeverij. Als uitgever vond hij zijn rol, hij neemt al eens vertalingen van zijn eigen uitgaven voor zijn rekening en hij is bekend als steun en toeverlaat voor de schrijvers onder zijn dak. Afwisselend met interviewfragmenten die van Berg worden afgenomen, gaan we in flashbacks terug naar de jeugd van Berg, waarin we hem leren kennen als student, en hij zijn jeugdvriend Gustav von Becker, en zijn grote liefde en latere vrouw Cecilia Wikner leert kennen.

Hij, Gustav en Cecilia zijn dan een drie-eenheid. Als geliefde van Martin, fungeert Cecilia ook als muze en model voor de boezemvriend, een kunstenaar in hart en nieren. Zij wordt Gustavs grote inspiratiebron voor de schilderijen uit zijn meest succesvolle periode. Samen vertrekken Martin en Gustav in hun studentenjaren naar Parijs waar Cecilia hen later vervoegt, om inspiratie op te doen voor hun culturele interesses. Martin jaagt dan nog steeds de droom na om een onnavolgbaar schrijver te worden terwijl Gustav al goed op weg is in het ontdekken van zijn kunst en kunnen. Martin heeft dan ook op dat moment een te romantisch beeld van een schrijversbestaan voor ogen.

Als Cecilia al jong en onverwacht zwanger wordt van Rakel, trouwen Martin en Cecilia en zoekt hij toch een standvastigere inkomstenbron. Daarom krijgt het uitgeversidee van zijn vriend Per uiteindelijk ook meer vorm. De bevalling van Cecilia loopt jammer genoeg moeizaam. Cecilia worstelt met haar verleden en de rugzak die ze mee kreeg, en heeft moeite om de moederrol op te nemen. Toch verblijdt ook hun zoon Elis een paar jaar later het gezin met zijn komst. Na een moeilijke tijd herstelt Cecilia in het buitenhuis van haar ouders terwijl haar moeder Martin bijstaat in de verzorging van de kinderen, Elis is dan ook een huilebalk die hen lang wakker kan houden. Nog een tijd later verdwijnt Cecilia uiteindelijk toch van het toneel, slechts een kort briefje voor Martin zonder afdoende uitleg achterlatend.

Dochter Rakel neemt in haar volwassen leven de tweede verhaallijn van het boek voor haar rekening. Als ze een Duitse roman van haar vader te lezen krijgt die haar advies erover vraagt, ziet ze akelige overeenkomsten in dit boek met de verdwijning van haar moeder die ze nooit helemaal heeft begrepen. Ze probeert contact op te nemen met de auteur in Berlijn en uiteindelijk ook uit te zoeken of ze haar moeder kan terugvinden, ook al heeft ze schrik om afscheid te nemen van de verhalen die ze telkens heeft horen vertellen of ze zichzelf heeft wijsgemaakt. Het is ondanks haar vastberadenheid een moeilijk pad om te bewandelen.

Door de breedvoerigheid worden de personages uit het boek echte mensen die je erg goed leert kennen. De levendigheid wordt gegarandeerd door de lichte en tegelijkertijd pittige dialogen, en de boeiende beschouwingen over literatuur, kunst, filosofie, de psychologie van de mens, enz. De vraag die het boek overkoepelt en in grote mate bij elkaar houdt, is of de schoonheid van literatuur en kunst voldoende de alledaagsheid van het leven kan verbreken en voldoende zin kan geven. Heel wat beschrijvingen zijn ook humoristisch en brengen een glimlach rond je lippen.

De taal sprankelt en de heldere schrijfstijl neemt je mee doorheen het boek. Een nadeel aan de lengte van deze roman is als je niet al te veel leeslust hebt, en last hebt van een leesdip en een algemeen down gevoel, je er te veel naar moet terugkeren en je te lang over het boek doet om dingen te onthouden van de eerste delen naar het einde toe. Dat is natuurlijk niet gelegen aan de auteur van dit prachtige verhaal, laat dat duidelijk zijn. Sandgren weet haar lezer echt wel geboeid te houden met dit ogenschijnlijk met plezier geschreven en vlot te lezen geraffineerd familieverhaal.

Titel: Verzamelde werken
Auteur: Lydia Sandgren

Vertalers: Eline Jongsma, Janny Middelbeek - Oortgiesen

Uitgever: Oevers
Jaar uitgave: 2021

--- Je reactie wordt pas zichtbaar nadat ik ze heb goedgekeurd.