Verzamelde werken - Lydia Sandgren

Wat een geraffineerd en uitgebreid familieverhaal als debuut

Zowel debutante Lydia Sandgren als vertalers Janny Middelbeek-Oortgiesen en Eline Jongsma hebben een knappe prestatie geleverd met Verzamelde werken, een familieverhaal bekroond met de Zweedse August-prijs in 2020. Sandgren werkte meer dan 10 jaar aan deze vuistdikke roman van 784 pagina’s over de familie Berg, die in Zweden een bestseller werd en waarmee ze hoge ogen gooide bij de literatuurcritici. De vertalers hebben alvast de longlist gehaald van de Europese Literatuurprijs dit jaar.

In Verzamelde werken leren we de vijftiger Martin Berg kennen. Aan het begin van het boek vinden we hem terug, op de vloer gelegen, te midden een berg ooit begonnen manuscripten en notities uit de 25 voorbije jaren, van toen hij nog een veelbelovende auteur wenste te worden. Hij is nu uitgeblust en op een keerpunt beland: zijn kinderen zijn uitgevlogen, zijn vrouw is jaren geleden verdwenen. In de rest van het boek overlopen we zijn leven tot dat bepaalde punt.

In de plaats van zijn eigen boeken te schrijven, stichtte hij met zijn jeugdvriend Per een kleine uitgeverij. Als uitgever vond hij zijn rol, hij neemt al eens vertalingen van zijn eigen uitgaven voor zijn rekening en hij is bekend als steun en toeverlaat voor de schrijvers onder zijn dak. Afwisselend met interviewfragmenten die van Berg worden afgenomen, gaan we in flashbacks terug naar de jeugd van Berg, waarin we hem leren kennen als student, en hij zijn jeugdvriend Gustav von Becker, en zijn grote liefde en latere vrouw Cecilia Wikner leert kennen.

Hij, Gustav en Cecilia zijn dan een drie-eenheid. Als geliefde van Martin, fungeert Cecilia ook als muze en model voor de boezemvriend, een kunstenaar in hart en nieren. Zij wordt Gustavs grote inspiratiebron voor de schilderijen uit zijn meest succesvolle periode. Samen vertrekken Martin en Gustav in hun studentenjaren naar Parijs waar Cecilia hen later vervoegt, om inspiratie op te doen voor hun culturele interesses. Martin jaagt dan nog steeds de droom na om een onnavolgbaar schrijver te worden terwijl Gustav al goed op weg is in het ontdekken van zijn kunst en kunnen. Martin heeft dan ook op dat moment een te romantisch beeld van een schrijversbestaan voor ogen.

Als Cecilia al jong en onverwacht zwanger wordt van Rakel, trouwen Martin en Cecilia en zoekt hij toch een standvastigere inkomstenbron. Daarom krijgt het uitgeversidee van zijn vriend Per uiteindelijk ook meer vorm. De bevalling van Cecilia loopt jammer genoeg moeizaam. Cecilia worstelt met haar verleden en de rugzak die ze mee kreeg, en heeft moeite om de moederrol op te nemen. Toch verblijdt ook hun zoon Elis een paar jaar later het gezin met zijn komst. Na een moeilijke tijd herstelt Cecilia in het buitenhuis van haar ouders terwijl haar moeder Martin bijstaat in de verzorging van de kinderen, Elis is dan ook een huilebalk die hen lang wakker kan houden. Nog een tijd later verdwijnt Cecilia uiteindelijk toch van het toneel, slechts een kort briefje voor Martin zonder afdoende uitleg achterlatend.

Dochter Rakel neemt in haar volwassen leven de tweede verhaallijn van het boek voor haar rekening. Als ze een Duitse roman van haar vader te lezen krijgt die haar advies erover vraagt, ziet ze akelige overeenkomsten in dit boek met de verdwijning van haar moeder die ze nooit helemaal heeft begrepen. Ze probeert contact op te nemen met de auteur in Berlijn en uiteindelijk ook uit te zoeken of ze haar moeder kan terugvinden, ook al heeft ze schrik om afscheid te nemen van de verhalen die ze telkens heeft horen vertellen of ze zichzelf heeft wijsgemaakt. Het is ondanks haar vastberadenheid een moeilijk pad om te bewandelen.

Door de breedvoerigheid worden de personages uit het boek echte mensen die je erg goed leert kennen. De levendigheid wordt gegarandeerd door de lichte en tegelijkertijd pittige dialogen, en de boeiende beschouwingen over literatuur, kunst, filosofie, de psychologie van de mens, enz. De vraag die het boek overkoepelt en in grote mate bij elkaar houdt, is of de schoonheid van literatuur en kunst voldoende de alledaagsheid van het leven kan verbreken en voldoende zin kan geven. Heel wat beschrijvingen zijn ook humoristisch en brengen een glimlach rond je lippen.

De taal sprankelt en de heldere schrijfstijl neemt je mee doorheen het boek. Een nadeel aan de lengte van deze roman is als je niet al te veel leeslust hebt, en last hebt van een leesdip en een algemeen down gevoel, je er te veel naar moet terugkeren en je te lang over het boek doet om dingen te onthouden van de eerste delen naar het einde toe. Dat is natuurlijk niet gelegen aan de auteur van dit prachtige verhaal, laat dat duidelijk zijn. Sandgren weet haar lezer echt wel geboeid te houden met dit ogenschijnlijk met plezier geschreven en vlot te lezen geraffineerd familieverhaal.

Titel: Verzamelde werken
Auteur: Lydia Sandgren

Vertalers: Eline Jongsma, Janny Middelbeek - Oortgiesen

Uitgever: Oevers
Jaar uitgave: 2021

--- Je reactie wordt pas zichtbaar nadat ik ze heb goedgekeurd.

De terugvlucht - Ines Nijs

Beklijvend menselijk verhaal met een interessante historische achtergrond

In 2020 verscheen de eerste roman van schrijfster Ines Nijs (Tremelo), Onomkeerbaar. Daarvoor schreef ze al korte verhalen in een aantal literaire tijdschriften als Gierik & NVT, De Optimist en Extaze. Nu is haar tweede roman uit, De terugvlucht, waarin ze vertelt over een van haar grote interesses: de vliegtuigpioniers van het Belgische Sabena, met name in dit boek Victor Heylighen, die de luchtverbinding tussen Brussel en het toenmalige Leopoldstad, het huidige Kinshasa, mee hielp uitbouwen.

Als Gabrielle Deman uit Kongokorset nog met de Congoboot met haar man meereist in het begin van de 20ste eeuw (een referentie ;-) ), konden piloten zowel als reizigers in de jaren ’30 en ’40 van de 20ste eeuw voor het luchtruim kiezen, en zaten ze als avonturiers samen in het zelfde schuitje, oftewel in de eerste vliegtuigmodellen die werden gebouwd voor deze historische langeafstandsvluchten. Tot op vandaag zijn de Congo-vluchten en de Afrikaanse expertise de troef van SN Brussels. De gevolgen van die kolonisatieperiode blijven vele sectoren in de Belgische maatschappij tekenen.

Ines Nijs schetst naast een historisch verhaal ook het persoonlijke leven van Victor die met de opkomst van nieuwe vliegtuigen en moderne boordapparatuur, dit dankzij de snelle evolutie door de Tweede Wereldoorlog, niet meer het overwicht heeft als vliegenier en jongere piloten naast hem moet dulden die hiermee opgeleid zijn. Dat privéleven van hem is tegelijkertijd aan verandering onderhevig waardoor hij ook op dit vlak een nieuwe balans moet zoeken.

De relatie met zijn vrouw Helena is te vanzelfsprekend geworden en doet hem twijfelen. Toch proberen ze de opkomende relationele stormen samen te trotseren en er doorheen te navigeren. Als hij bijna tegelijkertijd door een paar incidenten als vliegenier voor een tijdje op non-actief wordt geplaatst, begint de twijfel pas goed te kiemen en neemt Victor een aanbod aan om samen met Eliane Degreef, een galeriehoudster in ‘Leo’ zoals de Congolese hoofdstad in dit boek wordt genoemd, en vrouw van een koffieplanter, een kunstroute op te zetten voor typische Afrikaanse dansmaskers en andere kunstvoorwerpen uit de Mayombe-regio, ook wel “Magie uit Mayombe” genoemd.

Deze kunstwerken werpen hoge ogen bij Europese klanten en zijn erg interessant voor de verkoop. Hiermee wordt er overigens een ‘hot’ actueel thema aangeraakt: kunstroof van gemeenschappen uit voormalige koloniale gebieden en het erg actuele debat over teruggave ervan. Victor herkent dit onrecht, evenals een goede vriend en collega van hem die met een Congolese vrouw getrouwd is; de rest van zijn omgeving is zich, overeenkomend met de periode waarin het verhaal zich afspeelt, hier minder van bewust. Eén van de maskers, het grootste voorwerp op de tentoonstelling van Eliane die Victor bezoekt, kijkt hem als een wraakengel toe en wordt als ‘voorouderbeeld’ toegedicht dat het boze geesten kan oproepen. Het beeld stelt, net als Victor er een is, een hemelbestormer voor die de elementen ook kan bedwingen. Toch blijft het bij een uitgebreide beschrijving van dit beeld en wordt er verder gedurende het verhaal nog maar af en toe naar gerefereerd. Die magische krachten zouden dan terug te vinden moeten zijn in de tegenslagen die Victor in het boek nog gaat meemaken, als een soort voorbode. Daardoor is de verwachting op een prominentere rol van dit masker, dat op de cover van het boek is geplaatst, en op meer ‘Congolese uitweidingen’ toch een beetje teniet gedaan.

Daarentegen vertonen de personages de nodige diepgang en wordt er verder ingegaan op hùn problemen en bekommernissen. De sfeerschepping van o.a. Leopoldville en de plantage in het verder gelegen Tshela is enorm sterk en zintuiglijk waardoor je je er met je ogen dicht zelf kan wanen, en ook met de thuissituatie van Victor kan de lezer enorm goed meeleven. Af en toe doet de schrijfstijl wat ouderwets aan wat het verhaal ook meer in het beschreven tijdvak plaatst. Zo wordt bv. de gij-vorm in de dialogen toegepast. Liefde, onbegrip, jaloezie, verlies en rouw zijn thema’s die in het boek erg goed zijn uitgewerkt. Op die manier beklijft vooral toch het menselijke verhaal dat in een interessante historische achtergrond is verwerkt en die laatste toch niet de overhand neemt. 

Dat het einde van het verhaal je de adem even afsnijdt, neem je er graag bij waardoor je verbluft achterblijft na de laatste bladzijden te hebben omgeslagen. Ines Nijs weet je met een straffe pen mee te slepen in een onbekende wereld en je weer te raken met dit verhaal. Ook deze roman is een voorbeeld van haar vertelkunst.

Titel: De terugvlucht
Auteur: Ines Nijs

Uitgever: Davidsfonds
Jaar uitgave: 2022

--- Je reactie wordt pas zichtbaar nadat ik ze heb goedgekeurd.